Það er lýsandi dæmi um tvískinnung bandarískra stjórnvalda í fíkniefnamálum að á meðan þau lögsækja almenna borgara fyrir amfetamínneyslu, verja þau hviklaust rétt sinn til að skylda hermenn sína til neyslunnar. Þetta makalausa siðferði kom fram í réttarhöldum yfir tveimur bandarískum orrustuflugmönnum árið 2003. Þeir höfðu fyrir mistök varpað sprengjum á kanadíska starfsbræður sína við hernaðaraðgerðir í Afganistan undir áhrifum amfetamíns sem flugherinn útvegaði þeim og skyldaði til að nota við störf þeirra. Almennum borgurum í Bandaríkjunum er sem sé refsað fyrir að stjórna vélknúnum ökutækjum undir áhrifum amfetamíns á meðan herflugmönnum sama lands er helst ekki hleypt upp í orrustuþotur á átakasvæðum nema undir áhrifum lyfsins. Flugmenn Bandaríkjahers geta beinlínis átt á hættu að vera bannað að taka þátt í hernaðaraðgerðum neiti þeir að nota amfetamín! ,,Við höfum aldrei átt í vandræðum með amfetamín þau sextíu ár sem flugherinn hefur notað það sem vökulyf,"¹ sagði herlæknir bandaríska flughersins við réttarhöldin. Hann sagði það gott lyf sem kæmi að miklu gagni og fleiri slys hefðu orðið vegna þreytu hermanna en nokkurn tímann vegna neyslu þeirra á amfetamíni.

,,Við höfum aldrei átt í vandræðum með það," sagði herlæknir bandaríska flughersins um amfetamín árið 2003. Hann sagði það gott vökulyf sem hefði reynst Bandaríkjaher vel undanfarin sextíu ár."

Notkun amfetamíns fylgir viss vellíðunarkennd, neytendum finnst þeir vera betur vakandi, hafa meira úthald, snerpu og þor til framkvæmda. Fyrir vikið var nokkuð um að amfetamín og skyld en öflugri lyf á borð við dexamfetamín (dexedrín) og metamfetamín (meþedrín) væru eftirsóttir vímugjafar. Ýmsir framámenn í samfélaginu notuðu það, svo sem listamenn, skemmtikraftar og stjórnmálamenn. Þá fengu stúdentar amfetamíntöflur hjá læknum til að halda sér vakandi við próflestur. Næturverðir og vöruflutningabílstjórar sem þurftu að aka langar vegalengdir notuðu það einnig sem vökulyf. Þetta þótti ekki fréttnæmt enda yfirleitt um tímabundna neyslu að ræða. Fram á sjöunda áratug síðustu aldar töldu flestir að læknar ættu að fá að ávísa örvandi lyfjum ef þeir álitu skjólstæðinga sína þurfa þess með.²

Það kom í hlut Svía að hafa forgöngu um að gera amfetamín að bannvöru. Það var fyrst sett á lyfjamarkað í Svíþjóð árið 1939 og aðgangur að efninu var frjáls, hægt var að kaupa amfetamíntöflur á vægu verði án lyfseðils í apótekum eins og magnýl nú á dögum. Ári síðar ákváðu sænsk stjórnvöld að lyfsalar mættu ekki selja amfetamín án skriflegra fyrirmæla læknis, þrátt fyrir að viðskipti með það hafi ekki verið mikil. Sænskir læknar virðast greinilega hafa talið lyfið gagnlegt því árið 1942 ávísuðu þeir sex milljónum skammta af amfetamíni til um það bil þriggja prósenta þjóðarinnar. Tölfræði um amfetamínneyslu Svía sýnir að flestir neytendur notuðu lyfið skynsamlega og í hófi. Neysla amfetamíns í Svíþjóð árið 1942 var þessi samkvæmt ávísunum lækna:

Áður en sænskir ráðamenn ákváðu að uppræta meinta misnotkun nokkur hundruð einstaklinga á amfetamíni með lögbanni og tilheyrandi aðgerðum, sem náðu til allra neytenda, gátu þeir gert kröfur um að á umbúðum lyfsins kæmu fram upplýsingar um innihald, styrkleika, notkunarreglur og afleiðingar misnotkunar; beitt verðlagsákvæðum og haft gott eftirlit með framleiðslu þess og dreifingu. Nú var þetta allt týnt og tröllum gefið. Undirheimamarkaðurinn og þeir sem héldu þar um taumana réðu orðið ferðinni. Í nóvember árið 1968 þegar þingmenn ,,bönnuðu" amfetamín var hægt að kaupa það á svarta markaðnum í Svíþjóð ásamt dexamfetamíni, metamfetamíni, prelúdíni, rítalíni og ýmsum tegundum af megrunarlyfjum eins og til dæmis tepaníli. Læknar eða lyfsalar, hvað þá heldur ríkisstjórnin, sveitarstjórnir eða embættismenn þeirra, höfðu ekkert lengur með málið að gera.

Árið 1944 var viðvörun dreift til allra starfandi lækna þar sem þeir voru minntir á mögulega skaðsemi lyfsins og hvattir til að draga úr ávísunum á amfetamín. Sama ár samþykkti sænska þingið lög sem gerðu læknum erfiðara um vik að ávísa amfetamíni handa sjúklingum. Þessar nýju hömlur virtust skila árangri fyrstu árin því lögleg sala á amfetamíni til almennings minnkaði um helming. Aukaverkanir af inngripi stjórnvalda sögðu þó fljótlega til sín. Æsilegar aðvaranir í fjölmiðlum um ,,ótrúleg áhrif" amfetamíns - umfjöllunarmáti sem telja verður fastan fylgifisk bannsetningar - urðu til þess að fólk sem aldrei hafði heyrt það nefnt fékk áhuga á lyfinu, einkum ungmenni sem hófu að neyta þess í ríkari mæli. Löglegt aðgengi að amfetamíni og öðrum örvandi lyfjum hafði versnað til muna og verð á þeim að sama skapi hækkað. Því byrjuðu neytendur að gera tilraunir með að sjúga það í nefið og jafnvel sprauta því í æð. Þannig vildu þeir nýta betur það litla magn sem þeir höfðu keypt dýrum dómum. Þessi neyslumáti getur þó valdið því að fíkn í lyfið myndast stundum fyrr en ella og verður oft meiri, einkum hjá sprautuneytendum.

Álitið er að sprautuneyslu amfetamíns hafi fyrst orðið vart í Svíþjóð upp úr 1950, tæpum áratug eftir að stjórnvöld tóku að takmarka aðgengi að því. Nokkru síðar fór að bera á glæpum tengdum amfetamínfíkn sem þekktust ekki áður, eins og innbrotum í lyfjaverslanir, fölsun lyfseðla og auðgunarbrotum sem miðuðu að því að útvega fíklum lyf sem þeir gátu ekki lengur fengið með lögmætum hætti. Þá hafði að sjálfsögðu þegar orðið til blómlegur svartamarkaður með amfetamín og önnur örvandi lyf sem glæpahringir smygluðu til landsins, þynntu út með íblöndunarefnum, og seldu síðan á uppsprengdu verði. Handrukkarar gengu í skrokk á neytendum sem stóðu ekki í skilum og komu í stað lögmanna við innheimtuaðgerðir, enda vildu sölumenn amfetamíns gæta hagsmuna sinna engu síður en aðrir kaupsýslumenn.

Þrátt fyrir tilraunir yfirvalda til að sporna við innflutningi á amfetamíni jókst smygl til landsins árlega. Fram var komin heil atvinnugrein og ný starfsstétt sem laut hvorki lögum og reglum samfélagsins né almennu viðskiptasiðferði: Fíkniefnasalar er versluðu með varning sem þeir greiddu hvorki skatta né önnur opinber gjöld af. Dagblöð héldu uppteknum hætti og birtu ekki aðrar fréttir af amfetamínvandanum en æsilegar upphrópanir. Þau sáu þannig samviskusamlega um að auglýsa vöruna með reglulegu millibili, innflutningsaðilum og sölumönnum algjörlega að kostnaðarlausu. Í andrúmslofti pólitísks rétttrúnaðar var ekki pláss í fjölmiðlum fyrir dýpri rýni í, eða greiningu á, stefnu stjórnvalda eða orsakir vandans. Jafnvel virtir fræðimenn á sviði vímuefnamála gerðu litlar tilraunir til slíkrar greiningar í umfjöllun sinni um þessa þróun, heldur létu sér nægja að lýsa vandanum af nákvæmni og gera grein fyrir viðbrögðum stjórnvalda.³

Árið 1955 var megrunarlyfið prelúdín (fenmetrazín) sett á markað í Svíþjóð. Neytendur amfetamíns áttuðu sig fljótlega á því að þetta nýja lyf hafði ámóta verkun. Prelúdín naut strax mikilla vinsælda og margir neytendur tóku það jafnvel fram yfir amfetamín, enda löglegt efni. Nú vissu þeir að minnsta kosti hvað þeir voru að fá í hendurnar. Í stað þess að slaka aðeins á klónni og taka mið af reynslu fyrri ára ákváðu sænsk stjórnvöld að setja sömu takmarkanir á úthlutun prelúdíns og giltu um amfetamín, morfín og heróín. Sérstakur ríkissaksóknari var jafnframt skipaður til að bera fram kærur í fíkniefnamálum. Afleiðingarnar voru fyrirsjáanlegar. Glæpamenn sáu sér leik á borði og hófu nú að flytja prelúdín til landsins í miklum mæli. Upphaflega smygluðu þeir því frá Þýskalandi þar sem engar hömlur voru á sölu þess. Með því að beita Þjóðverja efnahagslegum og stjórnmálalegum þrýstingi tókst Svíum að skrúfa fyrir innflutning þaðan en þá fóru fíkniefnasalar að smygla prelúdíni frá Spáni, því næst Belgíu, síðan Ítalíu og í framhaldi af því frá ýmsum öðrum löndum.

Fimmtán afbrigði af löglegum amfetamíntöflum og öðrum örvandi lyfjum lyfjafyrirtækja. Viðurkennt er að misnotkun amfetamíns - stórir skammtar og langvarandi neysla sem gengur í berhögg við fyrirmæli lækna - veldur fráhvörfum eins og svefntruflunum, lystarleysi, þunglyndi og í sumum tilvikum ofsóknarkennd og ofbeldishneigð. Þeir sem misnota amfetamín eru þó aðeins örlítið brot þeirra sem njóta góðs af lyfinu. Hjáverkanir eru af öllum lyfjum sem notuð eru til lækninga og eru þær best meðhöndlaðar af læknum eða öðru fagfólki heilbrigðisstétta. Það ætti tæplega að vera á verksviði lögreglumanna að stjórna neyslu fólks á lyfjum.

Árið 1968 gripu sænsk stjórnvöld loks til þess ráðs að banna alfarið ávísun lækna á amfetamín og skyld lyf nema í örfáum undantekningartilfellum. Þessi ráðstöfun breytti þó engu um notkun eða misnotkun þjóðarinnar á örvandi lyfjum. Firring ráðamanna var alger. Þeir virtust ekki gera sér grein fyrir því að málið var fyrir löngu komið úr þeirra höndum. Þeir hefðu alveg eins getað bannað Svíum að fá kvef nema eftir hádegi á föstudögum. Undirheimamarkaðurinn og þeir sem héldu þar um taumana réðu nú ferðinni. Í nóvember sama ár og þingmenn ,,bönnuðu" amfetamín var hægt að kaupa það á svartamarkaðinum í Svíþjóð ásamt dexamfetamíni, metamfetamíni, prelúdíni, rítalíni og ýmsum tegundum af megrunarlyfjum, eins og til dæmis tepaníli. Læknar eða lyfsalar, hvað þá heldur ríkisstjórnin, sveitarstjórnir eða embættismenn þeirra, höfðu ekkert lengur með málið að gera.

Áður en ráðamenn ákváðu að uppræta meinta misnotkun nokkur hundruð einstaklinga á amfetamíni með lögbanni og tilheyrandi aðgerðum, sem náðu til allra neytenda, gátu þeir gert kröfur um að á umbúðum lyfsins kæmu fram upplýsingar um innihald, styrkleika, notkunarreglur og afleiðingar misnotkunar; beitt verðlagsákvæðum og haft gott eftirlit með framleiðslu þess og dreifingu. Nú var þetta allt týnt og tröllum gefið. Þrátt fyrir að tollverðir og aðrir löggæslumenn gerðu sitt besta til að sporna við innflutningi á örvandi lyfjum og öðrum ólöglegum vímugjöfum kom allt fyrir ekki. Glæpamenn þurftu ekki einu sinni lengur að hafa fyrir því að smygla amfetamíni til landsins. Þeir tóku einfaldlega upp á því að framleiða það sjálfir innanlands. Styrkleiki amfetamíns jókst, verð á því lækkaði og neytendahópurinn stækkaði.

,,Vegna þess ófremdarástands sem ríkti í Svíþjóð varðandi misnotkun amfetamíns, og hversu snemma það varð uppi á teningnum þar í landi miðað við aðrar þjóðir, töldu Svíar sig vera heimsins mestu sérfræðinga í því hvernig leysa ætti vandamálið."

Árið 1971 fór bandaríski lyfjasagnfræðingurinn Edward M. Brecher til Stokkhólms til að kanna stöðu mála með eigin augum, í tengslum við skýrslu um vímuefni sem hann vann þá að fyrir bandarísku neytendasamtökin. Niðurstaða hans var þessi:

Svíar eru sannfærðir um að þeir búi við versta amfetamínvandamál allra þjóða í heiminum í dag - og þeir hafa áreiðanlega rétt fyrir sér. Nú er hægt að meta á hlutlægan hátt afleiðingar af tilraunum þeirra árin 1942-1970 til að afnema misnotkun amfetamíns. Áður en þeir hófust handa fengu 240.000 Svíar löglegt ávísað amfetamín af læknum og neyttu þess öðu hverju af skynsemi til að mæta minni háttar erfiðleikum daglegs lífs - aðallega yfirvinnu, þreytu eða depurð. Þessi tímabundna löglega notkun amfetamíns heyrir nú sögunni til. Í stað þeirra 200 ,,misnotenda" amfetamíns sem töldust vera í landinu árið 1944, voru árið 1970 komnir ríflega 10.000 amfetamínfíklar og margir þeirra sprautuneytendur. Sú spurning vaknar óhjákvæmilega hvort ekki hefði verið heppilegra fyrir Svía að reyna að fækka ,,alvarlegum" misnotendum amfetamíns, hægt og hljótt, án opinbers hamagangs, úr 200 niður í 150 eða jafnvel 100 manns, í stað þess að ætla sér að ,,útrýma misnotkun amfetamíns fyrir fullt og allt".⁴

Sænskir stjórnmálamenn áttuðu sig hins vegar ekki á samhengi hlutanna og tóku enga ábyrgð á afleiðingum eigin stjórnvaldsaðgerða. Þess í stað kenndu þeir með liðveislu blaðamanna ,,útlendingum" um amfetamínvandann. ,,Útlendingar" væru að reyna að ,,eitra fyrir börnunum okkar og koma þeim á bragðið".⁵ Vegna þess ófremdarástands sem ríkti í Svíþjóð varðandi misnotkun amfetamíns, og hversu snemma það varð uppi á teningnum þar í landi miðað við aðrar þjóðir, töldu Svíar sig vera heimsins mestu sérfræðinga í því hvernig leysa ætti vandamálið. Fyrir vikið fóru fulltrúar þeirra á vettvangi Sameinuðu þjóðanna, hjá Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni (WHO) og á öðrum alþjóðlegum ráðstefnum um fíkniefnamál, ítrekað fram á að önnur lönd fylgdu fordæmi þeirra í að hafa taumhald á amfetamínneyslu. Aðrar þjóðir voru hins vegar lengi vel tregar til að feta í fótspor Svía enda nokkuð ljóst að þeir voru með allt niður um sig í þessum málaflokki. Af áeggjan Svía var banni á amfetamíni þó að lokum komið inn í viðbótarsáttmála Sameinuðu þjóðanna um ólögleg vímuefni árið 1971.⁶

,,Eins og á bannárunum véku vægari efni fyrir hinum harðari. Nú var erfitt að fá nokkuð annað en metamfetamín á ólöglega markaðinum, sterkasta amfetamínlyfið sem stjórnvöld settu ströngustu skorður við."

Bandaríkjamenn hafa verið leiðandi á heimsvísu hvað varðar þau vinnubrögð að gera vímuefnaneyslu einstaklinga að lögreglumáli.⁷ Þeir gerðu þó amfetamín og önnur ámóta efni ekki eftirritunarskyld fyrr en árið 1954. Fram að þeim tíma var hægt að kaupa örvandi töflur án lyfseðils í apótekum. Gífurlegs magns af amfetamíni var neytt í Bandaríkjunum á fimmta og sjötta áratugnum án þess að stórfelld misnotkun eða önnur vandkvæði gerðu vart við sig⁸, þótt óhófleg neysla væri að sjálfsögðu ekki óþekkt fyrirbæri. Árið 1958 voru átta milljarðar amfetamíntaflna framleiddar af bandarískum lyfjafyrirtækjum og ávísað af læknum til neytenda. Þeir sem fengu það ekki gegn lyfseðli eða vildu fá fleiri töflur en heimilislæknirinn leyfði gátu keypt amfetamín sem smyglað hafði verið frá Mexíkó.

Tónlistarmaðurinn Johnny Cash í gæslu fíkniefnalögreglunnar í El Paso, Texas, eftir að hann var handtekinn árið 1965 fyrir að smygla amfetamíntöflum frá Mexíkó. Þótt flestir neytendur amfetamíns hafi stjórn á neyslunni og noti efnið í hófi verður óhjákvæmilega til hópur manna sem misnotar lyfið. Þrátt fyrir það er heppilegra að læknar skammti aðgang að amfetamíni og skyldum lyfjum frekar en að láta mafíu myndast í kringum úthlutun þeirra. Þannig takmarkast bölið við fíknina eina (hjá þeim fámenna hópi sem misnotar lyfið) en verður ekki gróðrastía fyrir glæpasamtök sem grafa undan lögum og rétti samfélagsins. Reynslan sýnir að bann eða miklar hömlur á ávísun amfetamíns bitnar verulega á neytendum, svartamarkaður verður til með óhrein efni, sprautuneysla fer vaxandi og glæpum sem fíklar fremja til að fjármagna neysluna fjölgar.

Bandarísk lyfjafyrirtæki voru mótfallin öllum takmörkunum á smásölu og ávísunum á amfetamín og önnur örvandi lyf. Fjárhagslegir hagsmunir þeirra voru vissulega í húfi, en eins og málum var háttað var varla ástæða til að setja frekari hömlur á úthlutun þessara lyfja. Reynsla Svía var víti til varnaðar í þeim efnum. Viðurkennt var að misnotkun amfetamíns - stórir skammtar og langvarandi neysla sem gekk í berhögg við fyrirmæli lækna - olli fráhvörfum eins og svefntruflunum, lystarleysi, þunglyndi og í sumum tilvikum ofsóknarkennd og ofbeldishneigð. Þeir sem misnotuðu amfetamín voru þó aðeins örlítið brot þeirra sem nutu góðs af lyfinu. Hjáverkanir eru af öllum lyfjum sem notuð eru til lækninga og eru þær best meðhöndlaðar af læknum eða öðru fagfólki heilbrigðisstétta. Bandarískir þingmenn hlustuðu aftur á móti ekki á þessi rök heldur vitnuðu í blaðagreinar og ummæli einstakra embættismanna um hversu hættulegt amfetamín væri.

Árið 1965 voru, þrátt fyrir einörð mótmæli lyfjaframleiðenda, samþykkt lög sem heftu ávísun amfetamíns og allt að því bönnuðu alla meðferð metamfetamíns í Bandaríkjunum. Þessi lög, sem samþykkt voru til að ,,bjarga fólki frá því að ánetjast amfetamíni", höfðu hægt og bítandi sömu afleiðingar í för með sér og komu fram hjá Svíum ríflega áratug áður. Svartimarkaðurinn með kaup og sölu örvandi lyfja styrktist mikið frá því sem áður var og sumir neytendur hófu nú að nota sprautur í stað þess að neyta efnisins munnlega. ,,Spíttfríkin", eins og Bandaríkjamenn kalla stungulyfjaneytendur amfetamíns, voru nú komin fram. Margir þeirra stunduðu innbrot, rændu fólk á götum úti, versluðu með þýfi og frömdu aðra glæpi sem misnotendur amfetamíns höfðu hingað til ekki gert sig seka um. Mexíkóskir glæpahringir og vélhjólagengin Hells Angels, Bandidos og Pagans tóku við hluta þess markaðar sem lyfjafyrirtækin máttu nú lögum samkvæmt ekki lengur sinna.⁹

Eins og á bannárunum véku vægari efni fyrir hinum harðari. Þegar áfengisbannið var í gildi bruggaði mafían og seldi viðskiptavinum sínum fyrst og fremst brennd vín (allt að 85% að styrkleika), bjór eða léttvín voru yfirleitt ekki í boði.¹⁰ Nú var erfitt að fá nokkuð annað en metamfetamín á ólöglega markaðinum, sterkasta amfetamínlyfið sem stjórnvöld settu ströngustu skorður við. Metamfetamín reið görðum og grindum um öll Bandaríkin sem urðu brátt stærsta verksmiðja ólöglegra örvandi lyfja í heiminum. Árið 1971 var til dæmis áætlað að magn ólöglega framleidds amfetamíns í landinu dygði til að gefa hverjum einasta Bandaríkjamanni 50 töflur!¹¹ Japanska mafían Yakuza lagði hornstein að efnahagsveldi sínu þegar hún hóf að smygla metamfetamíni frá Bandaríkjunum til Japans.

Árið 1970 hófu íslensk stjórnvöld undirbúning að setningu núgildandi laga um ávana- og fíkniefni. Í tengslum við þann undirbúning skipaði dómsmálaráðuneytið starfshóp sem ætlað var að afla upplýsinga um ástand vímuefnaneyslu á Íslandi. Í honum sátu fulltrúar ráðuneytis, lögreglu og tollgæslu. Í álitsgerð hópsins kom fram að lyf sem læknar ávísuðu væru talsvert misnotuð, einkum róandi lyf, svefnlyf og amfetamín. Hann lagði til að fylgst yrði betur með lyfjaávísunum lækna og fullyrti einnig að fíkniefnaneysla væri að verða vandamál á Íslandi og því bæri að efla lög- og tollgæslu. Á þessum árum var skipulagður innflutningur og dreifing á ólöglegum vímuefnum ekki til staðar á Íslandi. Þeir sem fluttu ólögleg lyf til landsins, einkum hass og í mun minna mæli amfetamín, gerðu það til eigin nota og fyrir kunningja sína og vini. En það átti greinilega að ná þessum málum út af verkefnasviði heilbrigðisstétta og inn á svið lögreglu og fangelsismála. Eins og í Bandaríkjunum urðu læknar skotmark embættismanna sem vildu auka eftirlit með þegnunum og heimila notkun óhefðbundinna rannsóknaraðferða, eins og símahlerana, tálbeitna og fleiri aðferða leyniþjónusta, til að leysa meintan fíkniefnavanda. Vanda sem að sönnu var ekki til og kom ekki fram fyrr en áratug síðar.

Tilburðir íslenskra stjórnvalda til að draga úr neyslu amfetamíns er annað dæmi um hvernig íhlutun misviturra ráðamanna gerir stundum illt verra. Hér á landi voru það einkum listamenn, rithöfundar og togarasjómenn sem neyttu afmetamíns á árum áður. Einnig þekktist það að stúdentar fengju amfetamíntöflur hjá læknum til að halda sér vakandi við próflestur og fiskverkafólk greip öðru hverju til sama ráðs þegar auka þurfti afköst og úthald vegna mikillar yfirvinnu. Þá var eitthvað um það að fólk notaði amfetamín með áfengi í gleðskap um helgar. Neysla amfetamíns hér á landi virðist því fljótt á litið hafa verið í svipuðum farvegi og í Svíþjóð fyrir bannsetningu.

Fram á sjöunda áratug síðustu aldar var þetta almennt ekki litið alvarlegum augum og yfirvöld á Íslandi sáu ekki ástæðu til að setja fíkniefnalöggjöf fyrr en á þeim áttunda - í kjölfar hippatímans. Haraldur Blöndal hæstaréttarlögmaður rifjaði upp þessa tíma í bréfi til Vef-Þjóðviljans. Hann sagði að notkun amfetamíns á þessum árum hafi ekki þótt sæta tíðindum. ,,Það var raunar notað töluvert á æskuárum mínum, meðal annars af skólafólki við lestur, og þekktir menn í þjóðfélaginu notuðu amfetamín."¹² Einstakir læknar og lögreglumenn byrjuðu þó upp úr árinu 1960 að lýsa áhyggjum sínum af ,,pilluáti" í blaðaviðtölum. Þeir sögðu nautnasýki fara vaxandi, að æskan vildi komast í annarlegt ástand og á þessu rótleysi hennar þyrfti að ráða bót ,,hvað sem það kostar",¹³ eins og einn lögreglumaðurinn orðaði það.

Árið 1970 hófu íslensk stjórnvöld undirbúning að setningu núgildandi fíkniefnalöggjafar. Í tengslum við þann undirbúning var skipaður starfshópur sem ætlað var að afla upplýsinga um ástand vímuefnaneyslu á Íslandi. Í honum sátu fulltrúar dómsmálaráðuneytis, lögreglu og tollgæslu auk sérfræðings í lyfjafræði miðtaugakerfisins sem einnig var þekktur bindindismaður. Starfshópurinn einbeitti sér að tvennu í upplýsingaleit sinni: Annars vegar var reynt að kanna umfang neyslu og viðskipta með ólöglega innflutt vímuefni og hins vegar var farið nákvæmlega í saumana á ávísunum lækna á lyf sem hægt væri að misnota sem vímuefni. Hvorki félags- né heilbrigðismálaráðuneyti áttu fulltrúa í hópnum, hvað þá Læknafélag Íslands eða landlæknir, og því þurfti niðurstaða hans kannski ekki að koma á óvart: Fíkniefnaneysla á Íslandi væri að verða vandamál sem bregðast þyrfti við með aukinni lög- og tollgæslu; og læknar ávísuðu allt of miklu af örvandi og róandi lyfjum. Hið síðarnefnda var gagnrýni sem hljómað hafði frá lögreglunni allt frá upphafi sjöunda áratugarins. Hópurinn lagði til að fylgst yrði betur með lyfjaávísunum lækna.¹⁴

,,Samfara hertu eftirliti með lyfjaávísunum fór að bera á ólöglegum innflutningi amfetamíndufts. Neytendur sem höfðu ekki lengur aðgang að læknum leituðu nú til hasssala til að fullnægja þörf sinni fyrir örvandi lyf. Margir hasssalanna vissu ekki einu sinni hvað amfetamín var en gerðu fljótlega ráðstafanir til að anna þessari nýju eftirspurn."

Einn af starfsmönnum hópsins, tollvörður á Keflavíkurflugvelli, var óánægður með hversu hægt gekk að fá stjórnvöld til að taka þessi mál föstum tökum. Hann reit af því tilefni harðorða blaðagrein þar sem hann skammaðist sérstaklega út í lækna fyrir gáleysi við ávísanir á lyf sem hefðu ávanahættu. Læknafélag Íslands mótmælti þessum ásökunum og benti á, að þegar slík mál hefðu komið upp hefði landlæknir leyst þau með aðvörun til viðkomandi læknis. Tollarinn svaraði um hæl og hótaði að gera upplýsingar hópsins um lyfjaávísanir einstakra lækna opinberar.¹⁵ Ekkert varð úr því, en sá þrýstingur sem einstaklingar innan löggæslunnar höfðu verið að byggja upp gagnvart læknum undanfarinn áratug var nú að ná hámarki. Það átti greinilega að ná þessum málum út af verksviði heilbrigðisstétta og inn á svið lögreglu og fangelsismála. Þessi atburðarás minnir mjög á árásirnar sem bandarískir læknar þurftu að þola frá hendi þarlendra fíkniefnalögreglumanna við sams konar aðstæður. Eins og í Bandaríkjunum urðu læknar skotmark embættismanna sem vildu auka eftirlit með þegnunum og bregðast við því, sem í raun er einstaklingsbundið heilbrigðisvandamál, með allsherjar lögregluaðgerðum og refsingum.¹⁶

Kristján Pétursson, tollvörður á Keflavíkurflugvelli, hefur verið kallaður ,,James Bond íslenskrar fíkniefnalöggæslu" og víst er að hann fór hamförum í einkabaráttu sinni við ,,fíkniefnavandann" í upphafi áttunda áratugar síðustu aldar. Verst er bara að þá var enginn fíkniefnavandi til að berjast gegn. Hann skaut fyrst upp kollinum á Íslandi þegar búið var að gera að raunveruleika þá hörðu bannstefnu sem Kristján barðist fyrir. Kiddi P., eins og hann var kallaður, gerði neyslukannanir upp á eigin spýtur, skrifaði bréf og fór á fund þingmanna og ráðherra til að vekja athygli á ,,vandanum". Með harðfylgni tókst honum að komast inn í innsta hring stefnumótunar í þessum málaflokki í stjórnkerfinu. Hann vann að lögreglurannsóknum á fíkniefnaneyslu áður en búið var að setja fíkniefnalöggjöf eða stofna fíkniefnalögreglu, hafði í hótunum við lækna vegna lyfjaávísana og gagnrýndi stjórnvöld opinberlega fyrir linkind og seinagang í þessum málaflokki. Þótt hann segði að lokum af sér með látum var barátta hans þó ekki til einskis. Þegar Ólafur Jóhannesson, þáverandi forsætis- og dómsmálaráðherra, mælti fyrir hegningarlagakafla fíkniefnalöggjafarinnar á Alþingi vorið 1974 tók hann sérstaklega fram að tillögur Kidda hefðu komið að gagni. Íslensk löggæsla naut líka krafta hans áfram þótt hann hefði kvatt fíkniefnamálin. Hin mikla starfsorka Kidda fann sér góðan farveg við að koma Guðmundar- og Geirfinnsmálum á legg um miðjan áttunda áratuginn. Hvort það hafi verið til gæfu fyrir íslenska þjóð, frekar en afskipti hans af fíkniefnamálum, skal ósagt látið.

Alþingi samþykkti núgildandi fíkniefnalöggjöf árið 1974 og var hún að stórum hluta byggð á tillögum starfshópsins. Sama ár var gerð könnun á vegum Æskulýðssambands Íslands í Reykjavík sem leiddi í ljós að 4% þátttakenda á aldrinum 18-24 ára höfðu neytt amfetamíns einu sinni eða oftar.¹⁷ Neysla námsmanna var því alls ekki útbreidd og þrátt fyrir að dæmi væru um misnotkun amfetamíns er ekki vitað til þess að neytendur hafi sprautað efninu í æð á þessum tíma. En eins og í Svíþjóð og Bandaríkjunum átti það eftir að breytast.

Í kjölfar lagasetningarinnar voru auknar hömlur settar á ávísanir lækna á amfetamín og önnur örvandi lyf. Frá og með árinu 1976 þurftu læknar að sækja um sérstakt leyfi til Landlæknisembættisins til að ávísa amfetamíni til sjúklinga. Rökstuðningur læknis fyrir notkun sjúklings á lyfinu varð að fylgja umsókninni. Að leyfinu veittu voru gefin út svonefnd gul kort fyrir sjúklinginn sem þurfti á lyfinu að halda, til allt að fimm ára í senn. Fyrirmæli um fjölda skammta og skammtastærðir voru prentuð á þessi kort. Jafnframt því að framvísa kortinu hjá lækninum sem gaf út lyfseðilinn bar sjúklingi skylda til að framvísa því í lyfjabúð við móttöku lyfsins.¹⁸

Samfara hertu eftirliti með lyfjaávísunum fór að bera á ólöglegum innflutningi amfetamíndufts.¹⁹ Neytendur sem höfðu ekki lengur aðgang að læknum leituðu nú til hasssala til að fullnægja þörf sinni fyrir örvandi lyf. Margir hasssalanna vissu ekki einu sinni hvað amfetamín var en gerðu fljótlega ráðstafanir til að anna þessari nýju eftirspurn. Neytendavernd er engin á ólöglega fíkniefnamarkaðinum. Til að auka gróðann af sölunni og fjármagna eigin neyslu er amfetamínið drýgt með mjólkursykri (laktósa) eða öðrum íblöndunarefnum. Gæði efnisins dvína því verulega. Að sama skapi hækkaði kaupverð amfetamíns gífurlega frá því sem áður var. Hvort tveggja leiddi til þess að sumir neytendur hófu að sprauta efninu í æð. Þannig fæst hámarksnýting á hverju grammi. Þegar hér er komið sögu hefur eðli spíttneyslunnar á Íslandi breyst drjúgum. Fram er kominn harður kjarni sprautuneytenda sem svífst einskis til að útvega sér fjármagn og lyf. Innbrot og önnur glæpastarfsemi verða fylgifiskar fíknarinnar. Tilraunir með inntöku fortrals, contalgins (morfíns), kódíns og annarra sterkra verkjalyfja hafa ennfremur farið vaxandi. Þegar neytandinn hefur tekið það stóra skref að sprauta sig með einu vímuefni er minna mál fyrir hann að gera slíkt hið sama með öðrum vímuefnum.

,,Þegar litið er til þess hversu seint þessi þróun fór af stað á Íslandi miðað við t.d. í Svíþjóð hljóta einnig að vakna áleitnar spurningar um þekkingarstig þeirra embættismanna sem fastast sóttust eftir því að hafa vit fyrir þjóðinni í þessum efnum."

Ekki þarf að fjölyrða um þann gífurlega vanda sem af þessari þróun hefur hlotist. Áætlað er að rúmlega 300 manns á Íslandi sprauti sig reglulega með örvandi lyfjum. Samkvæmt SÁÁ er ,,amfetamín það vímuefni sem íslenskir sprautufíklar nota fyrst og fremst". Árið 1983, fyrsta árið sem verulega fór að bera á ólöglegum amfetamíninnflutningi til Íslands, voru 3% líkur á að vímuefnaneytandi sem leitaði sér meðferðar hjá samtökunum hefði einhvern tímann sprautað sig, en nú - rúmum 20 árum síðar - eru líkurnar 26%. Undanfarin tíu ár hafa að meðaltali rösklega 96 nýir sprautuneytendur leitað sér meðferðar á Vogi ár hvert. Sprautufíklar eru jafnan líkamlega veikari en aðrir vímuefnaneytendur. Bakteríusýkingar sem orsaka ígerðir og bólgur á stungustað, lungnabólgu eða hjartaþelsbólgur, eru algengir fylgifiskar neyslunnar. Veirusýkingar valda einnig lifrarbólgum og í minna mæli HIV-sýkingu og alnæmi meðal sprautuneytenda hér á landi.²⁰ Nú er svo komið að sóttvarnalæknir gengur fram fyrir skjöldu og biður yfirvöld um að dreifa nálum og sprautum meðal þessa ólánssama hóps.²¹

Hugtakið ,,hlutlægni” í íslenskri fjölmiðlun hefur lengi þýtt að ekki megi segja sannleikann ef hann kynni að móðga einhvern. Þess vegna telst farsælast að halda sig við ofangreint vinnulag milli þess sem birtar eru æsifréttir um nýjasta ,,dópfaraldurinn". Greinar eins og ,,Kókaín flæðir yfir Ísland" (Fréttablaðið) og ,,Meth-plágan" (Blaðið) eru dæmi um óvandaðan fréttaflutning af þessu tagi. Þar eru birtar staðleysur, rangfærslur og kitlandi frásagnir af því hvernig amfetamín og skyld efni geri menn ,,óseðjandi kynferðislega", þeir upplifi ,,einhvers konar alsælu" og margt annað tínt til sem vekur bæði ugg og áhuga ungs fólks á örvandi lyfjum. Þá má ekki gleyma fréttaskýringahöfundi Morgunblaðsins sem, undir fyrirsögninni ,,Fíkniefni í tonnatali",²² hélt því fram blákalt, og bar SÁÁ fyrir tölfræðinni, að til Íslands væri ár hvert smyglað yfir einu tonni af kannabisefnum og 640 kílógrömmum af amfetamíni. Þegar farið var að grennslast fyrir um hvað SÁÁ hefði fyrir sér í þessari merkilegu talnaleikfimi fengust þau svör að þar tækju menn einfaldlega fjölda þeirra fíkla sem til samtakanna leituðu og margfölduðu með ákveðnum grammafjölda efnanna á dag. Hvorki var gerður fyrirvari um hugsanlega íblöndun efnanna áður en til neyslu þeirra kæmi né tekið tillit til allra þeirra neytenda sem aldrei stíga fæti inn fyrir dyr meðferðarstofanana en ljóst má telja að hvort tveggja skekki þessa tölfræði verulega. Sé það rétt að til Íslands komi 640 kg af amfetamíni ár hvert - og efninu er smyglað hreinu, ekki íblönduðu - og gert ráð fyrir hefðbundinni drýgingu sem fjór- til sexfaldar magn efnisins mætti gera því skóna að þar fengjust 3.840.000 neysluskammtar (miðað við sexföldun) sem jafngilti því að hvert einasta mannsbarn á landinu neytti 12,8 gramma af íblönduðu amfetamíni á ári. Morgunblaðið sá sóma sinn í því að biðjast opinberlega afsökunar tæpu ári eftir að ofangreind fréttaskýring birtist í blaðinu.²³

Þótt útgáfu ,,gulu kortanna" hafi verið hætt árið 2001 breytti það litlu úr því sem komið var. Þegar hafði skapast grundvöllur fyrir því að sprautufíklar yrðu til á Íslandi. Spyrja má hvort stjórnvöld hefðu betur setið á strák sínum og horft framhjá misnotkun amfetamíns á meðan hún var að einhverju leyti undir eftirliti lækna. Þegar litið er til þess hversu seint þessi þróun fór af stað á Íslandi miðað við til dæmis í Svíþjóð eða Bandaríkjunum hljóta einnig að vakna áleitnar spurningar um þekkingarstig þeirra embættismanna sem fastast sóttust eftir því að hafa vit fyrir þjóðinni í þessum efnum. Eitt er víst: Afskiptasemi þeirra hratt af stað atburðarás sem leitt hefur til ófremdarástands sem ennþá sér ekki fyrir endann á.

Júní, 2007