Sagnfræðingar eru ekki á einu máli um það hvort frímúrarastúkurnar hafi aðeins verið hrein iðngildi, er gættu hagsmuna félaga sinna líkt og atvinnusamtök nú á dögum, eða byggt starfsemi sína á leyndum arfsögnum, siðferðislegum og trúarlegum kenningum eldri leynifélaga. Breski frímúrarinn Speth, sem var ritari vísindalegu frímúrarastúkunnar Ouatuor Coronati, telur að hinar upprunalegu frímúrarastúkur hafi aðeins verið félagsleg samtök handverksmanna. Í riti sínu um sögu frímúrarareglunnar farast Speth svo orð:

,,Menn geta ekki skilið að frímúrarareglan fyrr á tímum, fyrir og eftir 1717, átti blátt áfram engin markmið, að minnsta kosti ekki meðvituð, og að stúkurnar voru einungis samkvæmisfélög, leifar og eftirstöðvar af gömlum handverksmannasamtökum sem ekkert var orðið eftir af annað en samkvæmisformin, blönduð töluverðu af leyndardómsfullum siðum eins og þeir voru að erfðum teknir. Menntaðir menn gengu í stúkurnar mest vegna siðastarfsins og leyndarinnar og hafa sennilega oft haldið áfram að sækja fundi þeirra vegna þess að þeir kunnu vel við sig og það var nýtt fyrir þá að eiga trúnaðarmök við þá stétt manna sem þeir höfðu ekki haft kynni af áður. Til þess að geta haldið þeim kunningsskap árekstralaust var aðkallandi að banna allar samræður um trúmál og stjórnmál þar sem trúmál og stjórnmál voru einmitt um það leyti hættuleg umræðuefni. Þannig myndaðist sú undirstaða sem skoðanir vorar nú á tímum hafa á eðlilegan hátt þróast á. En þá var alls ekki um það hugsað að mynda af ásettu ráði félagsskap er gæti verið skóli í fagurri umgegni, hreinum siðvenjum, göfugri trú og víðsýnu umburðarlyndi, heiminum og samfélaginu til almennra heilla. Þetta kom allt af sjálfu sér og smám saman, af því jarðvegurinn var hæfur til þess."

Frímúrarareglan á Íslandi var stofnuð þann 23. júlí árið 1951. Innsækjandi í Frímúrararegluna á Íslandi þarf að hafa náð 24 ára aldri, játa kristna trú, vera sjálfráður eigna sinna og hafa óflekkað mannorð. Í Frímúrarareglunni á Íslandi eru nú um 3000 bræður og er árgjaldið 33.500 kr. Margvísleg starfsemi fer fram innan vébanda hennar en frímúrarar er m.a. með kór, golfklúbb, minjasafn og bókasafn fyrir reglubræður. Myndin er fengin að láni frá heimasíðu íslensku Frímúrarareglunnar.

Prófessor Efraim Briem telur hins vegar harla ósennilegt að launung frímúrarastúkanna hafi aðeins verið fólgin í nokkrum atvinnuleyndarmálum iðnmúrara og vissum kenniteiknum og handtökum. ,,Því," ritar hann, ,,að ekki gefur það skýringu á því hvers vegna menn héldu þeim svo stranglega leyndum né heldur á því hvers vegna þeir - er voru ekki iðnmúrarar heldur voru bæði hátt settir í þjóðfélaginu og nutu æðri menntunar - álitu þau launmál svo mikils virði að ástæða væri til að hjúpa þau blæju þagnarinnar. Þegar árið 1688 ritaði merkur ættfræðingur og listmálari, Randle Holme, í riti sínu Academie of Armorie: ,,Ég get ekki annað en virt félag múraranna vegna hins háa aldurs þess og þó enn þá meira vegna þess að ég fæ að vera meðlimur þessa félags, sem kallað er frímúrarar."

Meðal almennings var einnig almennt álitið að frímúrarastúkurnar byggju yfir gömlum leyndardómum og var það mörgum hvöt til að ganga í þær. Þannig segir einn af fremstu meðlimum fyrstu stórstúkunnar, William Stukelev, doktor í læknisfræði, er tekinn var í frímúrararegluna 6. janúar 1721, frá í ævisögu sinni og talar hann þar um sjálfan sig í þriðju persónu: ,,Forvitni hans knúði hann til þess að láta vígjast í leyndardóma múrarastarfseminnar, þar sem hann grunaði að í þeim væru fólgnar leifar af leyndardómum fornaldar." Að hann hafi ekki orðið fyrir vonbrigðum má álykta af því að hann vann síðan af mikilli kostgæfni í þjónustu frímúrarastarfsins. Ef fyrstu frímúrarastúkurnar hefðu ekki haft nein önnur leyndarmál en nokkur hrein atvinnuleyndarmál múrara og viss kenniteikn er torvelt að skilja hvers vegna menn héldu svo fast við þagnarheitin og stranga hlýðni við þau einnig síðar meir, þegar meirihluti félaganna var ekki iðnaðarmenn."

,,Ef fyrstu frímúrarastúkurnar hefðu ekki nein leyndarmál en atvinnuleyndarmál múrara er torvelt að skilja hvers vegna menn héldu svo fast við þagnarheitin."

Frímúrarareglur samtímans eiga upphaf sitt að rekja til ensku stórstúkunnar sem stofnuð var árið 1717 er fjórar frímúrarastúkur, sem fyrir voru í Lundúnum, sameinuðust undir forystu eins stórmeistara. Árið 1723 birti James Anderson, þáverandi stórmeistari ensku stórstúkunnar, stjórnarskrá hreyfingarinnar sem haldist hefur að mestu leyti óbreytt til dagsins í dag. Í stjórnarskrá enskra frímúrara segir um stöðu stórmeistarans sem jafnframt er nefndur ,,staðgengill Salómons": ,,Stórmeistari skal heiðraður, honum skal hlýtt, á hann skal hlustað og borin virðing fyrir honum í einu og öllu." Um tilgang frímúrarastarfsins segir í stjórnarskránni: ,,Markmiðið með hinu hulda ríki staðgengils Salómons er að bæta mannkynið með því að fræða það um þá eðlu list að rækta dyggðir og kúga lestina og veita einstaklingnum með því þrótt til að hemja langanir sínar og að leita nánari tengsla við uppruna sinn."

Peningur sem sýnir skjaldarmerki Eddu, stúku heilags Jóhannesar, sem var stofnuð 6. janúar 1919 og er fyrsta frímúrarastúkan á Íslandi. Myndin er fengin að láni frá heimasíðu íslensku Frímúrarareglunnar.

Enska frímúrarareglan hafði bæði andlegt og siðferðislegt inntak. Ytri starfsemi hennar fólst einkum í margvíslegri góðgerðarstarfsemi meðan innra starf reglunnar hafði að markmiði að vekja með mönnum samúð og umburðarlyndi, ásamt samkennd sem birtist í gagnkvæmri fjárhagslegri hjálpsemi. Reglufélagar kalla hver annan bræður. Þeir skuldbinda sig til þess að halda siðvenjum og táknrænum helgiathöfnum reglunnar leyndum og láta ekkert uppi um starfsemi hennar, eð1i né uppbyggingu.

Ýmsir sagnaritarar, sem hafa horn í síðu frúmúrara, halda á lofti að heimspeki þeirra sé frumstæð og hjárænuleg samsuða úr gullgerðarlist (alkemíu), kristinni dulspeki, kenningum gyðinga, egypskum fræðum, kenningum Pýþagórasar og hvítagaldri Rósakrossreglunnar. Líkur benda hins vegar til að leyndardómur frímúrarafræðinnar sé ekki fólginn í sérstökum kenningum heldur ýmsum táknum, formum og ævafornum helgisiðum og móttökuathöfnum er eiga að verka á hugann og koma til leiðar innri reynslu sem hafi djúptæk og varanleg áhrif.

Fljótlega eftir stofnun ensku stórstúkunnar barst reglan til flestra landa Evrópu og síðan til Ameríku. Fyrsta franska frímúrarastúkan var stofnuð í París árið 1732. Nokkrum árum síðar voru frímúrarastúkur settar á fót í Portúgal, Þýskalandi, Prússlandi og Saxlandi. Árið 1744 stofnuðu Danir sína fyrstu frímúrarastúku. Hún hlaut nafnið Zorobabel og starfar ennþá. Talið er að fyrsta stúkan í Svíþjóð hafi verið sett á fót á tímabilinu 1736-1770. Norðmenn stofnuðu sína fyrstu sjálfstæðu stúku árið 1780 og hlaut hún nafnið ,,Heilagur Ólafur hins hvíta hlébarða". Í Rússlandi, Austurríki, Ítalíu og á Spáni voru jafnframt starfræktar frímúrarastúkur.

,,Leyndardómur frímúrara er ekki fólginn í sérstökum kenningum heldur ævafornum helgisiðum og móttökuathöfnum sem verka á skap og vitund."

Vegna þess að frímúrarahreyfingin er heimshreyfing má finna innan raða hennar margbreytilegar og oft andstæðar skoðanir og áherslur í stjórnmálum og trúmálum. Enska stórstúkan, móðurstúka frímúrarareglunnar, hefur sem dæmi ætíð verið íhaldssöm og unnið gegn umbótum og frjálslyndi í stjórnmálum. Franska og þýska frímúrarareglan voru hins vegar á sínum tíma mjög byltingarsinnaðar. Hinir þýsku Jakobínar og allir helstu leiðtogar frönsku stjórnarbyltingarinnar voru frímúrarar. Frímúrarastúkur þessara lands voru klakstöðvar framfarasinnaðra hugmynda og helsta miðstöð baráttunnar gegn lénsskipulaginu. Bandaríska frímúrarahreyfingin tók virkan þátt í frelsisbaráttu Bandaríkjamanna. Helsti leiðtogi frelsisbaráttunnar, Benjamin Franklin, var stórmeistari frímúrarastúkunnar í Pennsylvaníu. George Washington, fyrsti forseti Bandaríkjanna, var einnig hátt settur félagi frímúrarareglunnar.

Sjaldséð sjón fyrir þá sem ekki eru frímúrarar. Þessi mynd er tekin í stúkusal íslensku Frímúrarareglunnar. Myndin er fengin að láni frá heimasíðu íslensku Frímúrarareglunnar.

Frímúrarareglur Norðurlanda byggjast allar á kristinni trú. Ítalska frímúrarareglan sem og hin franska eru á hinn bóginn andkaþólskar og hafa átt í hatrömmum deilum við kaþólsku kirkjuna. Páfar kaþólsku kirkjunnar hafa margsinnis fordæmt starfsemi frímúrara og bannfært bræður reglunnar. Benito Mussolini bannaði starfsemi ítölsku reglunnar árið 1923. Þegar Adolf Hitler komst til valda í Þýskalandi var þýska frímúrarareglan bönnuð og meðlimir hennar ýmist skotnir eða sendir í fangabúðir. Hitler lét auk þess opna musteri þýsku frímúrarareglunnar og hafði það til sýnis fyrir almenning.

Sérfræðingur í sögu frímúrara, A.E. Waite, heldur því fram í einu af mörgum ritum sínum um frímúrarahreyfinguna að innan raða hennar hafi verið að finna Lúsifersstúkur sem höfðu djöfladýrkun á dagskrá sinni. Einnig stúkur sem helgaðar voru egypskum fræðum, kristinni dulspeki, austurlenskum trúarbrögðum, kenningum jesúíta og stúkur sem lögðu áherslu á forna seiðmenningu frumbyggja Ameríku. Hin alræmda P2 stúka innan ítölsku frímúrarareglunnar hefur á undanförnum árum komist í kastljós fjölmiðlanna sökum tengsla við ítölsku mafíuna, fjársvika og gruns sem fallið hefur á hana vegna meints morðs Jóhannesar Páls páfa I.

Frímúrarareglan á Íslandi var stofnuð 23. júlí árið 1951. Nokkru áður hafði frímúrarastúkan Edda verið sett á fót í tengslum við dönsku stórstúkuna sem er móðurstúka hinnar íslensku frímúrarahreyfingar. Íslenskir frímúrarar starfa eftir svonefndri sænskri reglu en hún er eingöngu í notkun á Norðurlöndum. Sænska reglan er frábrugðin öðrum reglum frímúrara hvað varðar félagslega uppbyggingu stúknanna, fjölda viskustiga og tignarheiti bræðra og embættismanna. Frímúrarareglan byggir á stigaveldi eða raðkerfun.

,,Íslenska frímúrarareglan skiptist í ellefu stig. Þeir sem tilheyra lægri þrepum reglunnar fá engar upplýsingar um það starf sem fer fram á æðri gráðum hennar."

Raðkerfun frímúrarastarfsins þýðir þrennt:

1) Röðun þess sem á í hlut (fræðsla, vígslur, helgisiðir o.fl.) er frá lægri sviðum til æðri eða frá hinu einfalda til hins margbrotna.

2) Hærri sviðin geta ekki verið skilin í ljósi þeirra lögmála er ráða hinum lægri, þótt þau hvíli á stoðum þeirra, heldur í ljósi æðsta sviðsins sem tengir saman lægri svið í eina heild.

3) Æðsta sviðið er keppikefli hins sanna frímúrara, viðmiðun hans og markmið.

Íslenska frímúrarareglan skiptist í ellefu stig eða þrjár gráður sem hafa mismunandi stig hver. Þeir sem tilheyra lægri gráðum reglunnar fá engar upplýsingar um það starf sem fer fram á æðri gráðum hennar. Þrjú neðstu stig vígslukerfisins nefnist stúka heilags Jóhannesar. Þeir sem eru á tveimur lægstu stigum stúku heilags Jóhannesar hafa engan atkvæðisrétt í málefnum hreyfingarinnar. Næstu þrjú þrepin heyra undir stúku heilags Andrésar. Bræður á sjöunda, áttunda, níunda og tíunda stigi reglunnar fylla flokk Kapítulagráðunnar. Frímúrarar á níunda og tíunda þrepi kallast innvígðir heiðursbræður rauða krossins. Einn á ellefta stigi trónir síðan staðgengill Salómons, æðsti stjórnandi og stórmeistari íslensku Frímúrarareglunnar.

Stórmeistari Frímúrarareglunnar á Íslandi er Sigurður Örn Einarsson fyrrverandi skrifstofustjóri. Í stjórn Frímúrarareglunnar eru: Valur Valsson fv. bankastjóri, Einar Birnir stórkaupmaður, Allan Vagn Magnússon dómari, Hreinn Hjartarson sóknarprestur, Guðmundur Ólafs Þorsteinsson dómprófastur, Skúli G. Ágústsson forstjóri, Jón Sigurðsson rekstrarhagfræðingur, Þorsteinn Sv. Stefánsson yfirlæknir, Gunnlaugur Claessen dómari, Pétur K. Esrason deildarstjóri og Bent Bjarnason útibússtjóri. Myndin er fengin að láni frá heimasíðu íslensku Frímúrarareglunnar.

Til að gerast félagi í íslensku frímúrarareglunni þurfa minnst tveir reglubræður, sem eru ekki á lægri stigum en því þriðja, að mæla með viðkomandi. Í stjórnarskrá reglunnar er tekið fram að umsækjandi verði að vera að minnsta kosti 24 ára, fjárráða og kristinnar trúar. Eins og kunnugt er hafa konur ekki rétt til þátttöku í frímúrarareglunni. Meðmælum til inngöngu er síðan komið í hendur á fimm manna rannsóknarnefnd sem aflar sér greinargóðra upplýsinga um persónuleika, einkahagi og feril væntanlegs reglubróður. Margir hafa spurt sig hvers vegna menn þurfi að vera meðlimir í Þjóðkirkjunni til að fá inngöngu? Getur ástæðan verið sú að þannig hafi Reglan upphaflega hugsað sér að útiloka alla þá sem eru gyðingatrúar, kommúnistar (guðleysingjar) og kaþólskir?

Frímúrarareglunni er mjög annt um að enginn ,,óæruverðugur" komist inn í regluna. Þegar rannsóknarnefndin hefur lokið störfum sínum eru gögn hennar lögð fram og síðan gengið til almennrar atkvæðagreiðslu. Ef einn reglubróðir greiðir atkvæði gegn inngöngu nýliðans er umsókninni hafnað. Stórmeistari getur hins vegar breytt niðurstöðum atkvæðagreiðslunnar með eigin úrskurði að því tilskildu að mótatkvæðin séu ekki þrjú eða fleiri.

Að sögn fer inntökuathöfnin þannig fram að eftir að lærisveinninn hefur dvalið í hálfa klukkustund í sérstöku hugleiðsluherbergi er hann leiddur inn í stúkuna með bundið fyrir augun. Hann er berhöfðaður og jakkalaus. Skyrta lærisveinsins er brotin niður fyrir öxl til þess að brjóstkassinn sér ber niður í hjartastað. Skólappinn aftanvert er troðinn niður og vinstri buxnaskálmin brett upp fyrir kné. Allir frímúrarar, sem viðstaddir eru vígsluna, eru í kjólfötum, með hvíta hanska og korða við mjöðmina. Stórmeistari ber auk þess pípuhatt. Lærisveinninn krýpur nú á kné á tröppu fyrir framan hásæti stórmeistarans og sver leyndar-, trúnaðar- og hlýðnieið reglunnar.

,,Allir frímúrarar, sem viðstaddir eru vígsluna, eru í kjólfötum með hvíta hanska og korða við mjöðmina."

Fullyrt er að í svardaga frímúrarareglunnar komi fram að viðurlög við eiðrofi séu hálsskurður, tunguslit eða útskúfun úr félagsskapnum ella. Þegar þagnareiðurinn hefur verið unninn er bandið tekið frá augum lærisveinsins. Hann stendur þá í miðju hrings, umkringdur stórum hópi frímúrara sem allir beina korða sínum að brjósti hans. Hann fær nú framan á sig hvíta, þríhyrnda leðursvuntu, sameiningartákn frímúrara, sem er sams konar og þær sem steinsmiðir miðalda báru við vinnu sína. Honum eru jafnframt kennd leyniorð gráðu sinnar, táknræn handabönd og önnur kennimerki reglunnar. Nýneminn er nú orðinn lærisveinn á fyrsta stigi stúku heilags Jóhannesar.

Árið 1719 ritaði breski frímúrarinn Rawlinson eftirfarandi um inntökuna í frímúrararegluna:

,,Upptakan fer mjög hátíðlega fram eftir föstu formi að viðlögðum þagnareiði er á sér betri endingu en nokkur annar og ætíð er haldinn af mikilli samviskusemi og enginn í veröldinni hefur enn verið fær um að hnýsast í þennan leyndardóm vegna óaðgætni, fljótfærni eða heimsku félaganna eða uppgötva hið minnsta af honum."

Hér sést minjasafn Frímúrarareglunnar á Íslandi. Á veggnum sjást skjaldarmerki hinna ýmsu stúka reglunnar. Myndin er fengin að láni frá heimasíðu íslensku Frímúrarareglunnar.

Dauðinn og fæðing til nýs lífs skipar mikilvægan sess í heimspeki frímúrara. Þegar frímúrari er hafinn upp á þriðja stig reglunnar er hann lagður í líkkistu í stúkusalnum. A.E. Waite segir um þessa áherslu í lífsspeki frímúrarareglunnar: ,,Heimspeki frímúrara er nátengd dauðanum. Á ólíkum þrepum reglunnar eru menn með margvíslegum hætti minntir á dauðann. Á skilum annars og þriðja þreps er frímúrari þátttakandi í sviðsetningu eigin dauða. Í fornum launhelgum voru athafnir tengdar táknrænum og guðlegum dauða ásamt upprisu. Á sama hátt og dauði guðs og upprisa er álitinn tákn um eilíft líf voru helgiathafnirnar tákn hins sama."

Erik Kay-Hansen, fyrrum stórmeistari dönsku frímúrarareglunnar, segir jafnframt um þennan hnykk frímúrarastarfsins: ,,Meðan almenningur óskar þess að gleyma því að eitt sinn skal hver deyja þá er dauðinn fyrir frímúraranum óaðskiljanlegur hluti af lífinu. Dauðinn er ekki eitthvað sem á að óttast eða gleyma." Því hefur verið haldið fram að í samræmi við þessa lífsskoðun séu höfð innan húsakynna frímúrarareglunnar ýmis tákn eins og hauskúpur, beinagrindur, líkkistur og líkkistustandar sem eigi að minna reglubræðurna á stöðuga návist dauðans. Ekki veit ég hvort það er rétt.

Í lögum íslensku Frímúrarareglunnar er markmið hennar skilgreint þannig:

,,Markmið Reglunnar er að göfga og bæta mannlífið. Reglan vill efla góðvild og drengskap með öllum mönnum og auka bróðurþel þeirra á meðal."