Þetta er grunnfærislegt viðhorf sem er til orðið vegna þess að mannleg tilvera er skoðuð einhliða í ljósi efnislegra forsendna. Maðurinn er framar öllu vitsmunaleg vera og efnahagslegir hagsmunir eru taldir ráða atferli hans og lífsskoðun. Báðar kenningarnar eiga rót sína að rekja til hugmyndaheims 19. aldar og hafa hlotið sín skapadægur á öld breyttra tíma. Þótt hvorug sé þannig lengur ímynd framsækinnar hugsunar mörkuðu þær, svo ekki verður um villst, það lífsmynstur efnishyggjunnar sem er einkennandi fyrir menningu okkar tíma.

Sú afstaða að starfsemi mannsins ákvarðist öðru fremur af efnahagslegum skilyrðum leiðir af eðli máls til þess að menning þjóða miðist í auknum mæli við fullnægingu líkamlegra þarfa. Hún verður jarðbundin, einkennist af hagkvæmis- og hagnýtisjónarmiðum. Rökhyggja er látin skipa háan sess en tilfinningar settar skör lægra. Veraldlegar eignir skipta menn miklu og einstaklingar eru metnir eftir þjóðfélagsstöðu fremur en manngildi. Á sama máta er forgangsröðun mannlegra þarfa og verðleiki fyrirbæra almennt metinn í samræmi við grundvallarhugmyndir efnishyggjunnar, sem er undirstaða þessara hugmyndakerfa.

Ef ríkjandi gildismat er látið ráða ferðinni - og þar með ýtt undir það sem nefnt hefur verið ,,samsett, langvarandi grundvallartilhneiging vestrænnar menningar" - eru líkur á að þróunin leiða okkur að ,,tæknifræðilegum fasisma" eða miðstýrðu heimsauðvaldi sem stjórnað er af alþjóðlegum einokunarhringum.

Á 20. öldinni - og þá sér í lagi á síðustu tveimur áratugum - hefur gætt vaxandi efasemda um hvort hið efnahagslega gildismat og siðgæði, sem skiluðu okkur áleiðis að þjóðfélagi nútímans, geti vísað leiðina áfram. Komin eru í ljós vandamál sem verða ekki leyst innan ríkjandi viðmiðunarramma. Nú vaknar sú spurning hvar það afl liggi sem orðið geti drifkraftur þjóafélagsbreytinga. Hvað hefur úrslitaþýðingu þegar ráða þarf fram úr mannlegum vandamálum og beina samfélaginu í þann farveg sem til heilla horfir? Ef við viljum gera okkur vonir um mannúðlega framtíð þarf að finna frækorn nýrra viðhorfa sem vaxið geti í stað hagvaxtarhugsjóna iðntímans.

Á sviði félagsfræðinnar benda rannsóknir í þá átt að hugmyndir þær sem þjóðfélagið gerir sér um mannfólkið, sjálft sig og framtíð sína geti skipt sköpum. Hér er átt við heilsteypt kerfi hugmynda sem hafa skipuleggjandi og mótandi áhrif á framþróun þjóðfélagsins. Bandaríski félagsfræðingurinn O.W. Markley notar í þessu sambandið hugtakið ,,mannímynd" eða ,,ímynd um manninn". Mannímyndin felur í sér heildarskynjun á mannkyninu, jafnt einstaklingum sem hópum, afstöðu manna til sjálfra sín, annarra, samfélagsins í heild og alheimsins. Enginn veit um allt það sem í mannkyninu býr og hugmyndir okkar um manneðlið eru orðnar til vegna ákveðins vals sem breytist í samræmi við breytingar á skynjun einstaklinga á sjálfum sér og umhverfinu. Markley telur að á sérhverju tímabili mannkynsins drottni ákveðin ímynd um manninn sem ráði úrslitum um heimsmynd manna og þær ákvarðanir sem þeir taki. Með frekari þróun samfélagsins gerist mannímyndin síðan úrelt og þörf verður á nýrri heildarmynd.

O.W. Markley telur að fjöldi forsendna, sem þóttu góðar og gildar á veltiárum iðnbyltingarinnar, sé nú farinn að úreldast. Á meðal þeirra eru einkum þrjár sem svara ekki lengur kröfum tímans:

"Markley telur að á sérhverju tímabili drottni ákveðin ímynd um manninn sem ráði úrslitum um heimsmynd manna og þær ákvarðanir sem þeir taki."

• Mannleg framþróun er sammerkt hagvexti og aukinni neyslu - skoðun sem bornar eru brigður á vegna minnkandi hráefna og vaxandi mengunar.

• Mannkynið er aðgreint frá náttúrunni og örlögin kveða á um að sigra beri hana og hagnýta manninum til framdráttar - afstaða sem er í geipilegri mótsögn við náttúruverndarsjónarmið samtímans.

• Efnahagsleg hagkvæmni, sérhæfing og vísindaleg smættunarhyggja eru heppilegustu leiðirnar til að fullnægja markmiðum mannkynsins - viðhorf sem hafa miðað að því að uppfylla undirstöðuþarfir mannsins en gert líf hans að sama skapi ómanneskjulegt.

Willis W. Harman hefur komist að mjög svipaðri niðurstöðu um mikilvægi sjálfshugmynda. Hann skrifar:

Svo virðist sem hin meira eða minna augljósu vandamál séu sjúkdómseinkenni víðtækra, raunverulegra meinsemda sem liggja dýpra, eru útbreiddari og við fyrstu sýn erfiðara að henda reiður á. Að nokkru leyti er orsakanna að leita í stofnunum þjóðfélagsins, í dreifingu valdsins, í hinum hefðbundnu hlutverkum sem einstaklingarnir eru þjálfaðir í og í uppbyggingu og gerð þjóðfélagsins sem helgast af aldri og venju. Þegar dýpra er leitað finnum við samt að það sem mestu ræður hér um eru grundvallarskoðanir einstaklingsins, það sem hann heldur að hafi raunverulegt gildi, skoðanir sem studdar eru af menningarumhverfi því sem við búum í.

Harman er þeirrar skoðunar að ef ríkjandi gildismat er látið ráða ferðinni - og þar með ýtt undir það sem nefnt hefur verið ,,samsett, langvarandi grundvallartilhneiging vestrænnar menningar" - muni þróunin leiða okkur að ,,tæknifræðilegum fasisma" eða miðstýrðu heimsauðvaldi sem stjórnað er af alþjóðlegum einokunarhringum. Skiptir þá litlu hvort slíkt kerfi yrði af kapítalískri, sósíaldemókrataískri eða sósíalískri gerð.

Einstaklingar eru metnir samkvæmt því hversu auðugir þeir eru og/eða hvaða stöður þeir skipa. Framfarir og hagvöxtur eru talin eitt og hið sama. Að sama skapi er álitið að lífsgæði og hamingja séu sama og aukin neysla.

Ef samfélög eiga hins vegar að taka nýja stefnu í öðrum farvegi þarf ekki aðeins víðtækar þjóðfélagsbreytingar heldur djúptæka breytingu á þeim hugmyndum sem liggja siðmenningu okkar til grundvallar, nýja leiðandi hugmynd sem veldur straumhvörfum hvað varðar atferli og lífsskoðun einstaklinga og menningarinnar í heild. Vísindamenn, sem hafa rannsakað þessi mál, telja að þetta sé eina æskilega leiðin fyrir mannkynið en viðurkenna jafnframt að þeir geti ekki bent á hagnýtar leiðir í þessu sambandi. Þeir álíta að hægt sé að segja til um hvernig verðandi mannímynd komi til með að verða: (1) með því að kanna vankanta á núverandi gildismati haghyggjunnar og (2) með því að kanna breytt verðmætamat, breytingar á lífsstíl fólks, viðfangsefnum vísinda, nýja menningarstrauma og þar fram eftir götunum. Þegar menn gera sér grein fyrir þessum þáttum má spá fyrir um hvaða eigindir komandi gildismat kemur til með að hafa.

O.W. Markley telur óraunhæft að nokkur grundvallarbreyting eigi sér stað nema hún gerist ekki aðeins á forsendum einstakra samfélagsþátta heldur einnig á þeirri grunnvitund sem liggur að baki ríkjandi gildismati, það er að segja sjálfskennd einstaklinga.

Sjálfskennd og uppistaða persónuleika nútímamannsins er að mörgu leyti til orðin við neikvæða skilyrðingu í uppvextinum og í firrtum þjóðfélagsveruleika. Hún leggur meginþunga á eigin velferð og skoðar heiminn í gegnum kýrauga persónulegrar framagirni og veraldlegra markmiða. Nauðsyn ber þess vegna til að vinna á agaðan, meðvitaðan hátt að breytingum á sjálfum sér eins og samfélagsheildinni. Þess háttar viðleitni hlýtur að hvíla á andlegum grunni, það er vísindalegri leið til hreinsunar og birtingar æðri eiginda í persónuleika manna. Markley er þeirrar skoðunar að áhersla nýaldarhreyfingarinnar á mannrækt og sjálfsuppgötvun séu mikilvæg jarteikn nýrra og gjörbreyttra tíma.

"Markley er þeirrar skoðunar að áhersla á mannrækt og sjálfsuppgötvun séu mikilvæg jarteikn nýrra og gjörbreyttra tíma."