Heildræn heilsufræði kennir að aukning alls konar sálrænna og líkamlegra sjúkdóma standi að hluta til í sambandi við hraða og streitu lifnaðarhátta í menningu nútímans. Þá er ekki eingöngu átt við óheilbrigða lifnaðarhætti hvað varðar skort á útiveru, hollu fæði og hreyfingarleysi heldur einnig tilfinningalega og félagslega þætti. Vöntun á ást, mannlegri hlýju og góðum félagslegum tengslum getur þannig leitt til líkamlegra sjúkdómseinkenna. Heildræn heilsufræði bendir á að áhrifamáttur hugans til lækninga hafi lítið sem ekkert verið notaður. Hún telur að möguleikar mannsins í þá veru að hafa áhrif á eigin bata séu meiri en margir sjúklingar geri sér grein fyrir.

Þeir sem starfa á sviði heildrænna lækninga álíta að leggja þurfi meiri áherslu á að fyrirbyggja sjúkdóma og leita orsaka þeirra fremur en að fást eingöngu við sjúkdómseinkennin þegar þau koma fram. Ýmsir sem starfa á þessum vettvangi leggja einnig til að tryggja beri ekki aðeins almenna heilbrigði heldur efla það sem nefnt hefur verið ofurheilbrigði (meta health). Þetta þýðir að farið er handan við almenna heilbrigði með því að styrkja stöðugt heilsuna með til dæmis líkamsrækt, iðkun lífeflisæfinga, hugleiðslu eða öðrum sálvaxtarleiðum. Sumir kenna sjúklingum sínum aðferðir til sjálfslækninga.

Annað sem einkennir þessa nýju heilsufræði er víðsýni gagnvart lækningaraðferðum annarra menningarsamfélaga. Ýmsir frammámenn innan hennar beita ekki aðeins fimm þúsund ára gömlum nálastungulækningum Forn-Kínverja eða aðferðum úr jóga heldur leita jafnframt í smiðju til töfralækna frumbyggja Ástralíu eða indíána Norður-Ameríku. Föstur og heilun með hjálp kristalla eru dæmi um lækningaraðferðir af þessu tagi.

Eitt af alvarlegustu vandamálum læknisfræðinnar eru svonefndir íatrógenískir sjúkdómar sem stafa beinlínis af rangri meðhöndlun lækna. Hér er m.a. um að ræða ranga lyfjagjöf, aukaverkanir lyfja og mistök í skurðlækningum.

Margir sem aðhyllast heildræna stefnu í heilbrigðismálum telja farsælast að nota jurtalyf og aðrar náttúrlegar aðferðir við meðhöndlun sjúkdóma. Þó skal tekið fram að hér er alls ekki um öfgastefnu að ræða sem útilokar venjuleg lyf eða aðrar hefðbundnar læknisaðferðir yfirhöfuð. Læknar og aðrir aðilar heilbrigðisstéttanna, sem aðhyllast þessa stefnu, nota báðar aðferðir jöfnum höndum eftir því hvað á við hverju sinni. Þeir gagnrýna hins vegar ýmsa öfugþróun í heilbrigðiskerfinu eins og náin tengsl lækna við lyfjaframleiðendur, gegndarlausa lyfjanotkun og ómanneskjulega þætti í stjórnun nútímasjúkrahúsa.

Eitt af alvarlegustu vandamálum læknisfræðinnar eru svonefndir íatrógenískir sjúkdómar sem stafa beinlínis af rangri meðhöndlun lækna. Hér er um að ræða ranga lyfjagjöf, aukaverkanir lyfja eða annarrar meðferðar og mistök í skurðlækningum. Athuganir hafa jafnframt leit í ljós að dvöl á sjúkrahúsum getur í sumum tilvikum beinlínis haft neikvæð áhrif á heilsu manna. Það eru þessir neikvæðu þættir í heilbrigðiskerfinu sem talsmenn heildrænnar heilsufræði telja að þurfi breytingar við.

Hér verður getið nokkurra aðferða sem flokkast undir heildræna heilsufræði. Sumar þeirra eru ekki eingöngu notaðar til lækninga heldur stundaðar af heilbrigðu fólki sem vill vaxa frá takmörkunum sínum í átt til birtingar hæfileika sinna og möguleika. Talsmenn heildrænnar heilsufræði segja að í hverjum manni séu að verki öfl sem miða að vitundaropnun og sálrænum þroska. Listin felst einfaldlega í því að finna þessa sjálfkvæmu framvindu og ná tökum á henni til að geta meðvitað hjálpað henni í þá átt sem hún vill fara.

"Talsmenn heildrænnar heilsufræði segja að í hverjum manni séu að verki öfl sem miða að vitundaropnun og sálrænum þroska."

Andleg og líkamleg velferð okkar er að miklu leyti háð því hvernig við notum eða misnotum líkamann. Slæm líkamsstelling eða röng beiting vöðvakerfisins getur verið meginástæðan fyrir mörgum kvillum eins og til dæmis bakveiki, liðagigt, höfuðverk og streitu. Á fullorðnisárum hafa margir tamið sér óheppilega líkamsstöðu sem veldur sálrænni og líkamlegri þreytu. Við höfum tilhneigingu til að skapa misræmi í líkamanum. Margir fetta til dæmis bakið, sveigja hálsinn fram, lyfta öxlum eða beita líkamanum á annan hátt óeðlilega. Öll getum við séð muninn á líkamlegum yndisþokka heilbrigðs barns sem hreyfir sig án áreynslu og fullorðnum mann sem gengur lotinn í baki.

Alexanderstæknin er kennd við upphafsmann hennar, F. M. Alexander. Hann var leikari að atvinnu og var uppi á fyrri hluta þessarar aldar. Alexander þróaði þessa leiðréttingaraðferð sem svar við alvarlegum sjúkdómi sem hann átti í höggi við. Aðferðin byggist á þeirri uppgötvun að misræmi í stöðu höfuðsins, hálsins og axlanna (sem er nær undantekningarlaust einkenni nútímamannsins) veldur misbeitingu alls vöðvakerfisins. Alexanderstæknin er sniðin til þess að kenna fólki að nota líkamann á betri og meðvitaðri hátt. Þetta þýðir meðvitund um hvernig við notum líkamann þegar við stöndum, sitjum, göngum, hlaupum, bæði í leik og starfi. Meginmarkmið leiðbeinanda í Alexanderstækninni er að gefa nemandanum endurtekna tilfinningu fyrir því í hverju góð beiting líkamans felst. Þannig má smám saman venja vöðvakerfið á að starfa á eðlilegri máta.

Alexanderstæknin nýtur mikilla vinsælda víða um heim, ekki síst meðal leikara og tónlistarfólks. Hún er í mörgum tilfellum orðin fastur liður í menntun sumra leikara og tónlistarmanna á Vesturlöndum. Þegar Nikolaas Tinbergen fékk nóbelsverðlaun í læknisfræði árið 1973 fjallaði hann um Alexandersaðferðina í ræðu sem hann hélt við það tækifæri. Tinbergen fullyrti að með Alexandersaðferðinni væri hægt að lækna of háan blóðþrýsting, svefntruflanir, andarteppu, draga verulega úr vöðvagigt, mígreni og ráða bót á kynlífstruflunum. Hann skýrði einnig frá því að Alexanderstæknin væri hjálpleg við þunglyndi og hefði almennt bætandi áhrif á geðástand og tilfinningalíf. Alexandersaðferðin er sögð hjálpa fólki við að losna úr viðjum vöðvaspennu. Hún bætir líkamsstellingu einstaklingsins og eykur þannig fegurð og samhæfingu líkamans.

Bandaríski augnlæknirinn W.H. Bates er upphafsmaður augnæfingakerfis í anda heildrænna lækninga. Æfingakerfi hans samanstendur af æfingum sem styrkja augnvöðvana, draga úr vöðvaspennu og auka blóðrás líkamans. Æfingakerfið þykir henta vel sem leið til að bæta sjónina á náttúrlegan máta.

Árið 1919 kom út í Bandaríkjunum bók sem ber heitið "Better Eyesight Without Glasses" og er eftir bandaríska augnlækninn W. H. Bates. Þessi bók olli miklu fjaðrafoki meðal augnlækna og gleraugnasala því höfundurinn hélt því fram að hægt væri að lækna bæði nærsýni, fjarsýni og sjónskeggju með daglegri iðkun vissra augnæfinga. Dr. Bates gat jafnframt sýnt fram á gildi kenninga sinna með því að benda á fjöldann allan af einstaklingum sem höfðu undir handleiðslu hans náð þeim árangri að þurfa ekki lengur að nota gleraugu eða í það minnsta minnkað notkun þeirra verulega.

Síðan hafa þúsundir einstaklinga um heim allan staðfest kenningar hans með því að bæta sjón sína á náttúrlegan hátt með einföldum en áhrifaríkum augnæfingum. Vísindalegar rannsóknir í Bandaríkjunum hafa ennfremur rennt stoðum undir uppgötvanir hans. Þrátt fyrir að þetta augnæfingakerfi hafi verið við lýði í rúmlega sjötíu ár benda augnlæknar viðskiptavinum sínum ennþá á gleraugu eins og ekkert annað sé til úrbóta. Þannig gera þeir í sumum tilvikum ógagn, einkum þegar um er að ræða ungt fólk sem hefur góða möguleika á að þjálfa augun til betri sjónar.

Síðan W.H. Bates kynnti fyrst augnæfingar sínar hafa þær verið endurbættar á ýmsa vegu og öðrum æfingum bætt við sem taka ekki eingöngu til augnanna heldur alls líkamans. Þannig notar til dæmis bandaríski sálfræðingurinn Charles Kelley ýmsar aðferðir úr lífeflissálfræði Wilhelms Reich, sem miða að því að draga úr vöðvaspennu, dýpka öndunina og tjá innibyrgðar tilfinningar. Kelley heldur því fram að orsaka augntruflana sé að leita í bældum tilfinningum úr bernsku. Samkvæmt reynslu hans tengist innibyrgður ótti fjarsýni en hamin reiði þeim einstaklingum er þjást af nærsýni. Kelley hefur einnig bent á hvernig ýmis önnur skapgerðareinkenni og vöðvabrynja, eins og til dæmis ákveðin beiting háls og höfuðs og sálræn úrvinnsla í bernsku, einkenni þá einstaklinga sem eiga við fjarsýni og nærsýni að stríða.

"Tónlist er annað og meira en afþreying. Hún er bæði mótandi og líknandi. Hún er ein sú elsta list - mystísk og nærfærin í senn - er leiðir til friðar."

Tónlist er annað og meira en afþreying. Hún er bæði mótandi og líknandi. Hún er ein sú elsta list - mystísk og nærfærin í senn - er leiðir til friðar. Tónlist er vísindi geðhrifa, stjórn geðshræringa, beitt við trúarlegar athafnir og jafnan mikil stoð á andlegri þroskabraut. Við andlega iðkun hefur tónlist löngum verið beitt sem leið til sjálfþekkingar. Hljómlistin hrífur mann á marga vegu og í ýmsar áttir - ýmist hvetjandi eða letjandi. Geðlæknar, sálfræðingar og aðrir sem vinna á sviði heilbrigðismála hafa á síðustu árum fengið vaxandi áhuga á lækningamætti hljómlistar. Vísindamenn hafa leitt í ljós að lífleg tónlist eykur blóðstreymi til heilans. Einnig er ljóst að tónlist getur haft áhrif á hvaða rafbylgjur heilinn framleiðir, geðsveiflur og tilfinningalega upplifun. Samkvæmt þessu er ekki ólíklegt að tónlist geti breytt vitundarástandi með verkunum á hinu líffræðilega sviði.

Ein af þeim sem reynt hafa að kanna á kerfisbundinn hátt samband tónlistar og breytts vitundarástands er Helen Bonny sem starfar í Baltimore í Bandaríkjunum. Hún byggir athuganir sínar á meginreglum tónlistarlækninga (að tónlist geti verkað á skap og vitund) en tengir þær uppgötvunum hinnar yfirpersónulegu sálarfræði (transpersonal psychology). Bonny lætur fólk slaka á og hlusta á sérstaklega valda klassíska hljómlist og með aðstoð hennar framkallar það ímyndaðan hugarheim. Fólkinu er kennt að ímynda sér senu eða jafnvel ferðalag. Stýrð ímyndun af þessu getur verkað mjög bætandi og kallað fram hrifningarástand. Helen Bonny hefur í rannsóknarstarfi sínu þróað mismunandi tónlistardagskrá sem hver hefur um sig miðað að því að leysa úr læðingi ákveðnar tegundir sálrænnar reynslu. Þar á meðal má nefna tónlist til þess að auðga ímyndunaraflið, til að vekja jákvæðar tilfinningar, til tilfinningarlegrar útrásar, huggandi tónlist, háleita tónlist og fleira. Sumir sem tekið hafa þátt í þessum æfingum segja að tónlistin hafi framkallað sálfarir - þeir hafi svifið út úr líkamanum - jafnvel "samruna við guðdóminn", "alheimsvitundarástand" eða annars konar reynslu sem heyrir undir yfirskilvitlega eða trúarlega upplifun.

Heildræn heilsufræði skoðar líkama mannsins sem orkukerfi líkt og jógafræði Austurlanda. Heildræn heilsufræði er gott dæmi um hvernig hægt er að nota bæði vestrænar og austrænar aðferðir þannig að þær bæti hver aðra upp og myndi heilsteypt kerfi til þroska og sjálfsþekkingar.

Ef litið er á sögu mannkynsins má finna mörg dæmi um að einhvers konar andlegar lækningar hafi verið stundaðar á öllum tímum meðal flestra þjóða. Þó að læknavísindum samtímans hafi fleytt mikið fram frá því sem áður var eru enn til einstaklingar sem leggja fyrir sig dulrænar lækningar, oft með ótrúlegum árangri. Þessi læknaendur störfuðu lengst af í kyrrþey til þess að verða ekki fyrir aðkasti þeirra sem töldu iðju þeirra tóma vitleysu og einbert kukl. Ótvíræður árangur dulrænna lækninga verður hins vegar ekki skýrður með þessu móti og hefur vakið áhuga ýmissa vísindamanna sem hafa í sívaxandi mæli leitað skýringa á þessu fyrirbæri með rannsóknum og tilraunum. Enginn haldbær skýring hefur enn sem komið er fundist en árangur andlegra lækninga í jafnvel erfiðum sjúkdómstilfellum verður hins vegar ekki dregin í efa.

Nudd í heilsuræktarskyni fyrirfinnst í sérhverri menningu sem viðtekinn þáttur í heilsuvernd. Hippókrates, faðir vestrænnar lyfjafræði, áleit nudd skipta höfuðmáli í sérhverju heilbrigðiskerfi. Einnig hrósuðu Gallilíumenn og Rómverjar óspart gagnsemi nuddsins. Sænskt nudd er fyrsta kerfisbundna nuddaðferðin sem þróuð var á Vesturlöndum. Þessi nuddaðferð var upprunalega þróuð af sænskum skylmingameistara á seinni hluta 18. aldar. Það byggir á nuddi, sem stundað var af evrópsku alþýðufólki, austrænum aðferðum frá botni Miðjarðarhafs og ört vaxandi þekkingu á líffærafræði og lífeðlisfræði á þessum tíma. Í sænsku nuddi er hver einstök meðhöndlun álitin hafa sín sérstöku áhrif. Eitt meginmarkmið þessarar aðferðar er að losa um súrefnissnautt blóð og eiturefni sem safnast hafa þar fyrir. Þannig eykur nuddið hringrás blóðsins og hreinsar innri líffæri án þess að auka álag á hjartað. Það losar um strengdar sinar og spennta vöðva líkamans. Sænskt nudd örvar einnig efnaskipti líkamans á sama tíma og það hefur slakandi áhrif á taugakerfið.

"Spurn hennar um eðli mannsins leitar ekki svara í töflum, línuritum og véltækni heldur byggist á rannsóknum á sálrænum eiginleikum sem gera manninn einstæðan meðal lífvera."

Því uppeldi sem margir hljóta fylgir oft bæling á tilfinningum sem ekki er hægt að gefa lausan tauminn. Þetta hefur jafnframt slæm áhrif á líkamann því vöðvakerfið er oft notað sem hemlakerfi til að stöðva framrás tilfinninga. Með því að hemja öndunina og spenna vöðva, sem hafa mest með tjáningu tilfinninga að gera, er hægt að byrgja þær inni, oftast á kostnað heilbrigði og hamingju. Hvorki slökun né almenn jógaiðkun getur bætt úr þessu því þær aðferðir grafa ekki upp rætur vandans, sem liggja í bernskureynslu einstaklings, samskiptum innan fjölskyldunnar og ómeðvitaðri tilfinningaspennu. Það þarf að leyfa hinum bældu tilfinningum að streyma hindrunarlaust upp á yfirborðið.