Á undangengnum misserum hefur orðið vaxandi umræða um svonefnd hörð efni á íslenska fíkniefnamarkaðinum. Skiptar skoðanir eru á því hvaða efni tilheyra þessum flokki. Sumir vilja telja tóbak, áfengi og róandi lyf meðal þeirra, enda þau fíkniefni sem valda flestum dauðsföllum hér á landi, á meðan aðrir horfa eingöngu til lyfja sem eru ólögleg. Hér er fjallað um fimm vímuefni, sem borið hafa á góma í umræðunni: Amfetamín, kókaín, e-pilluna, róandi lyf og LSD.
 |
Dr. Timothey Leary, prófessor í sálfræði við Harvard-háskóla var í lifandi lífi helsti spámaður notkunar hugvíkkunarlyfja á borð við LSD og meskalíns. Hann gerði uppreisn gegn fíkniefnapólitík samtímans og uppskar fyrir vikið ýmist skömm eða aðdáun samborgara sína. |
Notkun vímugjafa virðist vera manninum í blóð borin.
Flestar lífverur hafa þörf fyrir að upplifa breytt vitundarástand og sækja
markvisst í áhrif sem samfara er neyslu geðhrifalyfja.
Til að komast í vímu háma apar í
sig skordýr sem neytt hafa ofskynjunarefna. Fílar,
skógabirnir og dádýr verða ölvuð af því
að innbyrða gerjaða ávexti. Rannsóknir á rottum, kanínum,
marsvínum og öðrum dýrum sýna að þau
draga dám af manninum hvað viðkemur ásókn
í kókaín, amfetamín, morfín, svefnlyf
og róandi lyf ýmiss konar. Í tilraunum af þessu
tagi má ennfremur sjá að dýr eru sólgin
í alkahól, lífræn leysiefni og ávanaefni
á borð við koffein og nikótín.
Hinn vitiborni maður er eigi að síður sú lífvera
sem sækir mest í nautnalyf af öllum gerðum. Auk þeirra
efna sem þegar hafa verið nefnd neytir hann atrópíns,
efredíns, ritalíns, ópíums, heróíns,
ketamíns, yagé, LSD-25, STP, MDA, MDMA, PCP, DMT, nituroxíðs,
meskalíns, psílócýbíns og berserkjasveppa
svo dæmi séu tekin. Ef ávöxturinn, trjábörkurinn,
plantan, sveppurinn eða efnasambandið sem um ræðir veldur
örvandi eða slævandi verkunum er næsta víst að maðurinn hafi annað
hvort étið umrætt lyf, reykt það,
drukkið, sogið í nefið eða sprautað því
í æð.
Einstaklingar sem neyta ekki vímugjafa hafa engu minni þörf
fyrir breytt vitundarástand. Þeir kjósa hins vegar
aðrar leiðir að sama marki. Tónlist, dans, kvikmyndir,
leikrit, nudd, kynlíf, fjárhættuspil, líkamsrækt
og íþróttaiðkun ýmiss konar verka á
skap og vitund og miða hvert um sig að því að
leysa úr læðingi ákveðnar tegundir sálrænnar
reynslu. Leit mannsins að unaðsreitum handan venjulegrar vökuvitundar tryggir að hann
lætur einskis ófreistað að nýta sér það sem náttúran hefur upp á að bjóða í þeim efnum - jafnvel þótt það hafi stundum meinlegar aukaverkanir í för með sér.
"Leit mannsins að unaðsreitum handan venjulegrar vökuvitundar tryggir að hann lætur einskis ófreistað að nýta sér það sem náttúran hefur upp á að bjóða í þeim efnum."
Róandi lyf, svefnlyf og önnur læknislyf
Fíkniefnin áfengi, nikótín og kaffi eru auðfengin í okkar þjóðfélagi. Sömu sögu má segja um róandi lyf, einkum benzódíazepínlyf (eins og valíum og líbríum) og verkjalyf en þau fást út á lyfseðla. Samkvæmt heimildum frá Heilbrigðis- og tryggingarmálaráðuneytinu jókst sala róandi lyfja á Íslandi árin 1990-96 um 60% og verkjalyfja um 201%. Aukning á notkun geðdeyfðarlyfja nemur 133% og örvandi lyfja um 383%. Á sama tímabili jókst notkun ópíóíða (sterkra verkjadeyfandi lyfja) um 831%. Síðastliðinn tuttugu ár hafa Íslendingar átt Norðurlandamet í sölu á geðdeyfðarlyfjum og örvandi lyfjum. Notkun landans á læknislyfjum sem hafa slævandi eða örvandi verkun hefur aukist jafn og þétt, ár frá ári. Sem dæmi þá jókst sala íslenskra lyfsala á örvandi lyfjum, árin 1990 til 1996, um 616%!
Þótt notkun læknislyfja brjóti ekki í bág við lög er misnotkun þeirra til að komast í vímu vel þekkt. Algengust er misnotkun róandi ávanalyfja, einnig amfetamíns og eitthvað er um að morfín og önnur sterk verkjadeyfandi lyf séu misnotuð. Engar rannsóknir hafa farið fram á þessu sviði hér á landi og því er fátt hægt að fullyrða um stærð eða umfang vandans. Samkvæmt upplýsingum frá SÁÁ er fjöldi þeirra sem innritast til meðferðar á Vogi og háðir eru róandi lyfjum og svefnlyfjum álíka mikill og sá hópur manna sem til þeirra leitar og notað hefur ólöglega vímugjafa. Í ljósi þessa alls vekur furðu að ekki skuli vera meiri umræða um sívaxandi læknislyfjanotkun á Íslandi né reynt að hamla gegn henni, einkum og sér í lagi vegna þess að ávanahættan af þesssum lyfjum er mikil og fráhvarfseinkennin sem koma fram sé töku þeirra hætt eru lífshættuleg.
Ástæðan fyrir andvaraleysinu er eflaust sú að stórneytendur eru sjaldan unglingar, heldur fullorðið fólk og ráðsett. Lyfjaskammturinn er fengin hjá læknum og lyfsölum. Lögbrot og svartamarkaðsbrask eru því ekki fylgifiskur neyslunnar. Lyfin eru jafnframt tekinn reglubundið árum og jafnvel áratugum saman og fráhvarfseinkenni (sem koma fram sé skammturinn minnkaður um helming) gera þess vegna sjaldan vart við sig. Misnotkun læknislyfja þykir heldur ekki jafn spennandi fréttaefni hjá dagblöðum, eins og umfjöllun um annað dóp, sem alltaf má treysta á að kalli fram sterk viðbrögð hjá almenningi.
 |
Amfetamín, án íblöndunarefna, eins og það lítur út nýkomið úr efnaverksmiðjunni. |
Amfetamín
Í umræðunni um skaðsemi róandi lyfja, svefnlyfja og annarra löglegra fíkniefna, eins og tóbaks og áfengis, gildir hið fornkveðna að svo skal böl bæta að benda á eitthvað annað. Amfetamín hefur lengi verið haft að skotspæni og ekki án ástæðu. Það var fyrst framleitt árið 1887 en notkun þess til lækninga varð ekki almenn fyrir á fjórða áratugnum. Amfetamín var í fyrstu mikið notað við geðdeyfð, framtaksleysi og þótti frábært megrunar- og vökulyf. Notkun þess fylgir oft vellíðunarkennd, finnst mörgum þeir vera betur vakandi, hafi meiri úthald og þor til framkvæmda. Áhrif þess eru því mest áberandi þegar þreyttir einstaklingar eiga í hlut. Það var mikið notað af hermönnum sem þurftu að vaka mikið. Í seinni heimsstyrjöldinni er talið að hermenn bandamanna hafi notað um 150.000.000 skammta! Gífurlegt magn af amfetamíni var framleitt í stríðinu og þegar því lauk var gripið til þess ráðs að setja það á markað í Japan. Amfetamín var þá selt sem lyf án lyfseðils. Það hafði tilætluð áhrif, birgðirnar seldust upp.
"Það var raunar notað töluvert á æskuárum mínum, m.a. af skólafólki við lestur, og þekktir menn í þjóðfélaginu notuðu amfetamín. Sama má raunar segja um kókaín. Ein frægasta ræða, sem flutt hefur verið í alþingi var flutt í kókaínrús."
Halldór Blöndal hæstaréttarlögmaður.
En fljótlega kom í ljós að verkun amfetamíns er ekki einhlít fremur en annarra lyfja. Árið 1954 var talið að tvö prósent japönsku þjóðarinnar væru orðin háð efninu eða um ein og hálf milljón manns. Fráhvarfseinkennin birtust einkum í svefntruflunum, eirðarleysi, þreytu og depurð. Stórir skammtar og langvarandi misnotkun getur kallað fram geðveikikennd viðbrigði, ofsóknarhugmyndir og árásarhneigð. Flestir sem rannsakað hafa málið eru þeirrar skoðunar að þessi viðbrögð komi einkum fram hjá einstaklingum sem eru veikir fyrir. Amfetamínfíkn þróast að þeirra mati fyrst og fremst hjá fólki sem á við geðræn vandamál að stríða áður en að neyslunni kemur. Að þeirra mati notar meirihluti neytenda amfetamín stöku sinnum sér til örvunar í leik eða starfi án þess að tjón hljótist af.
Hér á landi voru það einkum listamenn, rithöfundar og togarasjómenn sem neyttu afmetamíns á árum áður. Einnig þekktist það að stúdentar fengu amfetamíntöflur hjá læknum til að halda sér vakandi við próflestur og fiskverkafólk greip stundum til sama ráðs þegar auka þurfti afköst og úthald vegna mikillar vinnu. Almennt var þetta ekki litið alvarlegum augum enda um tímabundna neyslu að ræða. Flestir álitu að læknar ættu að fá að ávísa á örvandi lyf, ef þeir töldu sjúklingum sínum læknisfræðilega nauðsynlegt að fá það. Nýlega rifjaði Haraldur Blöndal hæstaréttarlögmaður upp þessa tíma í umræðu í Vefþjóðviljanum um lögleiðingu bannfærðra fíkniefna. Hann segir að notkun amfetamíns á þessum árum hafi ekki þótt sæta tíðindum. ,,Það var raunar notað töluvert á æskuárum mínum, m.a. af skólafólki við lestur, og þekktir menn í þjóðfélaginu notuðu amfetamín. Sama má raunar segja um kókaín. Ein frægasta ræða, sem flutt hefur verið í alþingi var flutt í kókaínrús."
 |
Kókaín og kókalauf. Til að vinna eitt gramm af hreinu kókaíni þarf tæplega kíló af kóka-laufum. |
Kókaín
Kókaín var fyrst einangrað úr kóka-laufum árið 1860. Árið 1884 kynntist ungur maður að nafni Sigmund Freud kókaíni. Það átt þegar hug hans allan og hann boðaði notkun þessa ,,töfralyfs", meðal annars til að venja morfínista af fíkn sinni. Þessar hugmyndir áttu þó eftir að breytast. Freud varð fyrir hörðum árásum frá Louis Lewin sem staðhæfði að kókaín væri vanabindandi og skaðlegt geðheilsu manna. Freud varðist fimlega en skipti síðan um skoðun þegar vinur hans varð fyrir kókaín-geðveiki. Freud hafði hvatt hann til að nota kókaín til að venja sig af morfíni.
Ekki voru þó allir sammála um skaðsemi kókaíns eða réttara sagt kóka-laufa. Margir af helstu vísindamönnum og læknum Þýskalands þess tíma bentu á að kóka-fíkn væri óþekkt fyrirbrigði í Perú og víðar og að sá skammtur sem dygði indíána um tvítugt dygði honum enn um sextugt. Þeir sögðu ennfremur að bann við neyslu kóka-laufa vegna áhrifa kókaíns væri eins og að banna tóbak vegna eitursins nikótíns. Til að þess að vinna eitt gramm af kókaíni þarf tæplega kíló af kóka-laufum. Söluverð kókaíns hefur því ávallt verið hátt og töluvert hærra en á öðrum ólöglegum fíkniefnum. Þessir aðilar töldu að eina leiðin til að draga úr neyslu og dreifingu kókaíns væri að lögleiða kóka-lauf og selja þau á almennum markaði líkt og áfengi. Þeir vöruðu við því að annars væri hætt á að fram kæmi heil atvinnugrein er lyti hvorki lögum né reglum samfélagsins eða almennu viðskiptasiðferði og myndi að endingu skapa illviðráðanlegri vandamál heldur en neysla efnanna sjálfra. Fíkniefnastríð samtímans, vellauðugir fíkniefnasalar sem borga ekki opinber gjöld af atvinnustarfsemi sinni, spilling og siðleysi löggæslunnar ásamt ofbeldi og glæpum tengdum fíkniefnaneyslu hafa fært sönnur á orð þeirra.
"Fíkniefnastríðið, vellauðugir fíkniefnasalar sem borga ekki gjöld af atvinnustarfsemi sinni, spilling löggæslunnar ásamt ofbeldi og glæpum tengdum fíkniefnaneyslu hafa fært sönnur á orð þeirra."
Kókaínneysla hefur orðið að talsverðu tískufyrirbrigði meðal efnaðra manna í Bandaríkjunum og Evrópu. Segja má að flestir meðlimir hinnar ungu yfirstéttar, kaupsýslumenn, kvikmyndaleikarar, listamenn og poppstjörnur kannist við notkun þess. Kókaínsalan er orðin að ríki í ríkinu. Fjölmargir hafa atvinnu af framleiðslunni og heil héruð og jafnvel þjóðríki treysta á kókaínframleiðslu sem lífsafkomu sína. Hagfræðingar fullyrða að fjármunir, sem tengjast kókaíni, hafi afgerandi áhrif á efnahag heimsins. Hér á landi hefur neysla kókaíns færst í vöxt á undanförnum árum. Eins og víða annars staðar er hún þó einkum bundin við efnameiri hópa samfélagsins.
 |
Á undanförnum árum hafa öðru hverju birst fréttir um það í íslenskum dagblöðum að fíkniefnadeild lögreglunnar í Reykjavík hafi fundið skammta af LSD. Samkvæmt heimildum er hér ekki um eiginlegt LSD-25 að ræða heldur snöggtum vægara afbrigði, svonefnd ,,pappasýra". |
LSD
Árið 1943 uppgötvaði svissneskur efnafræðingur, dr. Albert Hoffman, skynvilluefnið LSD-25. Hann bjó efnið fyrst til 1938 en varð ekki var við áhrif þess fyrr en 16. apríl 1943 er hann fór í sína fyrstu ,,ferð". Sálfræðingar um allan heim urðu himinlifandi er þeir fréttu af þessu lyfi og héldu að hægt væri að nota það til að líkja eftir geðklofaeinkennum.
Tilraunir með LSD voru miklar, einkum í fangelsum og geðsjúkrahúsum, og árið 1965 var búið að gefa út tvö þúsund lýsingar á þess háttar tilraunum. Áætlað hefur verið að meira en þrjátíu þúsund geðsjúklingum hafi verið gefið lyfið á þessu tímabili og auk þess nokkur þúsund sjálfboðaliðum. Í kringum 1954 kom Eli Lilly og co. fram með auðveldari og ódýrari aðferð við LSD-framleiðslu. Þetta varð til þess að framleiðsla og neysla jókst mjög og ýkjufréttir urðu æ algengari. Æsifréttir dagblaða og tímarita urðu til þess að auka áhuga almennings á efninu og neysla þess óx enn frekar.
Þær sögur, sem ,,gula pressan" birti, komu því til leiðar að LSD var bannað í Bandaríkjunum árið 1966. Bannið hafði hins vegar þveröfug áhrif því þá hófst svartamarkaðsbrask með LSD og er talið að neysla þess hafi aukist um 70 prósent á örfáum mánuðum. Árið 1973 höfðu fimm prósent allra Bandaríkjamanna neytt LSD eða svipaðs skynvillulyfs, að minnsta kosti einu sinni. Þegar LSD var bannað stöðvuðust jafnframt allar læknisfræðilegar tilraunir með efnið. Sorgleg staða mála því vísindamenn höfðu þá notað það með góðum árangri m.a. við meðhöndlun áfengissýki og til að lækna kynferðislega brenglun á háu stigi.
Skiptar skoðanir á LSD
"Þegar LSD var bannað stöðvuðust jafnframt læknisfræðilegar tilraunir með efnið. Sorglegt því læknar höfðu þá notað það með góðum árangri við meðhöndlun áfengissýki og til að lækna kynferðislega brenglun á háu stigi."
Andstæðingar LSD-neyslu benda gjarnan á að LSD valdi skemmdum á litningum þannig að þeir sem þess neyta eignist vansköpuð börn. Einnig hafa þeir haldið því fram að allir sem neyta LSD fremji sjálfsmorð eða verði geðveikir fyrr eða síðar. Nánari athugun leiðir hins vegar í ljós að sama tilraun og sýndi fram á að LSD ylli litningaskemmdum leiddi jafnframt í ljós að aspirín, kóka kóla, kaffi og tóbak gerður hið sama - og þó í meira máli en LSD!
Árið l960 skýrði sálfræðingurinn Sidney Cohen, sem hafði gert rannsóknir á fimm þúsund manns, sem tekið höfðu LSD samanlagt tuttugu og fimm þúsund sinnum, frá því að af hverjum þúsund sjúklingum, sem tækju LSD undir læknisfræðilegu eftirliti, fengju 0,8 prósent geðtruflanir sem entust lengur en í einn dag og að enginn þeirra hefði gert sjálfsmorðstilraun. Þessar tölur koma vel út ef þær eru bornar saman við útkomuna hjá sjúklingum sem eru hjá geðlæknum almennt; 1,8 prósent geðtruflanir hjá hverjum þúsund einstaklinga, 1,2 prósent sjálfsmorðstilraunir og 0,4 prósent heppnuð sjálfsmorð.
Með þessu er ekki verið að halda því fram að LSD sé hættulaust efni því víða erlendis sem og hér á landi eru dæmi um einstaklinga sem hafa truflast á geði í framhaldi af neysla á LSD eða öðrum skynörvandi efnum. Á undanförnum árum hafa öðru hverju birst fréttir um það í íslenskum dagblöðum að fíkniefnadeild lögreglunnar í Reykjavík hafi fundið skammta af LSD. Samkvæmt heimildum er hér ekki um eiginlegt LSD-25 að ræða heldur snöggtum vægara afbrigði, svonefnd ,,pappasýra".
 |
Hér má sjá ýmsar tegundir af MDMA eða e-töflum. MDMA er efnafræðilega náskylt amfetamíni og sumum ofskynjunarlyfjum. Efnið hefur því ekki aðeins örvandi verkun heldur breytir það einnig skynjun manna í líkingu við efni eins og meskalín og LSD, þó í töluvert minna mæli sé. |
E-töflur (MDMA, alsæla, helsæla)
Flestir eru sammála um að flokka megi svonefnda e-töflu undir hörðu efnin á íslenskum fíkniefnamarkaði. Ef marka má þá dóma sem innflytjendur e-taflna hafa hlotið á undanförnum árum er innflutningur hennar, dreifing og neysla litin alvarlegum augum af íslenskum dómstólum. MDMA (methylenedioxymethamphetamine) er efnafræðilega náskylt amfetamíni og sumum ofskynjunarlyfjum. Efnið hefur því ekki aðeins örvandi verkun heldur breytir það einnig skynjun manna í líkingu við efni eins og meskalín og LSD, þó í töluvert minna mæli sé. Það var fyrst skráð sem megrunarlyf árið 1913 af þýsku lyfjafyrirtæki en aldrei sett á markað svo vitað sé. Á áttunda áratugnum fór að bera á notkun þess undir nafninu Adam í sállækningum. Margir geðlæknar og sálfræðingar voru yfir sig hrifnir af efninu enda virtist notkun þess í geðlæknismeðferð gefa góða raun. Hjónabandsráðgjafar og sálfræðingar sem sérhæfðu sig í fjölskyldumeðferð og vinnu með hópa voru einkum ánægðir með árangurinn. MDMA þótti kalla fram hjá neytandanum aukna samúð með öðrum og auka innsýn á eigin skapgerð og tilfinningaleg viðbrögð.
"Rannsóknir vísindamanna sem fullyrtu að neysla e-töflunnar ylli skemmdum á taugungum í heila hafa verið dregnar til baka og ýmislegt átti eftir að koma í ljós sem jók vantrú fólks á stefnu stjórnvalda í garð lyfsins."
Um það leyti sem notkun MDMA til lækninga náði hámarki var það bannað að frumkvæði DEA, fíkniefnadeildar bandarísku alríkisstjórnarinnar. ,,Helsta vandamálið með MDMA," segir dr. Rick Doblin, forstöðumaður MAPS ,,var að neyslu þess fylgdu engin vandamál. Efnið var notað af venjulegu fólki á öllum aldri án sjáanlegs skaða og það gengur í berhögg við forsendur ríkjandi fíkniefnastríðs." Neysla MDMA, sem gekk nú undir nafninu ,,ecstasy" (alsæla), í diskótekum og næturklúbbum var þá orðin þyrnir í augum íhaldssamra stjórnmálamanna sem óttuðust að hún ýtti undir kynsvall og lauslæti meðal ungs fólks. Bannið á MDMA dró hins vegar ekki úr áhuga almennings á efninu. Öðru nær. Neyslan fór vaxandi og varð hluti af svonefndum rave-samkomum víðs vegar um heim. Rannsóknir vísindamanna sem fullyrtu að neysla e-töflunnar ylli skemmdum á taugungum í heila hafa verið dregnar til baka og ýmislegt átti eftir að koma í ljós sem jók vantrú fólks á stefnu stjórnvalda í garð lyfsins. Sjá nánar um það hér.
Alsælu var fyrst vart hér á landi að einhverju marki árið 1995. Erlendis er vitað um nokkur dauðsföll af völdum neyslu þess. Slík tilvik eru þó mun færri en gert hefur verið úr. Ein bandarísk rannsókn í New York leiddi sem dæmi í ljós að af áætluðum 110 milljón skömmtum af MDMA sem neytt var voru aðeins að finna tvö dauðsföll sem rekja mátti til neyslu e-töflunnar. Slík tilvik réttlæta því ekki bann á efninu, sem ætti að vera löglegt, að minnsta kosti til lækninga. Í Bandaríkjunum einum deyja árlega á bilinu fimm hundruð til eitt þúsund manns af völdum innvortis blæðinga sem rekja má til neyslu magnyls. Ýmsar eiturverkanir af öðrum löglegum lyfum eru einnig vel þekktar. Hætturnar af MDMA hafa einkum reynst vera vegna ofhitnunar og vatnstaps, sem samfara er neyslunni og óbeisluðum dansi langtímum saman í mannmergð og súrefnissnauðu umhverfi. Þeir sem neyta MDMA verða að gæta sín á því að ofkeyra sig ekki og drekka vatn meðan á neyslunni stendur. Mörgum þótti undarlegt að í allri þeirri umræðu sem átti sér stað um alsælu á sínum tíma skuli yfirvöld ekki hafa bent á þessar staðreyndir. Ef það hefði verið gert í Bretlandi og Bandaríkjunum þegar neyslan vakti sem mesta athygli hefði mátt bjarga nokkrum mannslífum.
Þó ber að gæta þess að ofgera ekki vatnsdrykkju. Leiðbeiningar um hvernig nota ber e-pilluna á
skynsamlegan hátt er að finna hér Dancesafe.org.
Það er leitt til þess að vita að sumir þeirra sem mæla með hörkulegum aðgerðum gegn bannfærðum
vímuefnum skuli bíða í glaðhlakkalegri eftirvæntingu eftir því að einhverjir látist af völdum neyslu E
hér á landi. Vantar ekki eitthvað í þankagang fólks sem hrópar
hástöfum ,,forvarnir" og ,,eiturlyfjalaust Ísland" og stendur síðan í biðröðum í áfengisverslunum
fyrir hverja helgi?
Samið að hluta til í samvinnu við Agnar Agnarsson.
Þakkir til Tashi.
|
Vísa á þessa grein
Prenta greinina
Mitt álit
Fara efst á síðu
