• Hér er Gyðingur, um Jerúsalem, frá Berlín, til Hriflu

Í þessari grein eftir Snorra G. Bergsson er fjallað um fordóma Morgunblaðsins og Vísis í garð Gyðinga

Í febrúar 1932 hélt til Reykjavíkur Jón H. Þorbergsson frá Laxamýri, einn af frumherjum Tímans, bróðir Jónasar útvarpsstjóra og einn af foringjum félagsins Landnáms. Hann var kominn í bæinn til að stofna nýja stjórnmálahreyfingu, sem ,,hefði á stefnuskrá sinni samstarf til viðreisnar atvinnuvegum landsmanna til sjávar og sveita og niðurrif á þeim óheillastefnum, sem hefðu ráðið hér á landi undanfarin ár." Eftir viðræður við skoðanabræður sína í höfuðborginni, hélt Jón heim á leið. Í friðsæld sveitalífsins dundaði hann sér við að koma hugmyndum sínum á blað. Afraksturinn var bæklingur sem kallaðist ,,Þjóðstjórnarflokkur - Drög að stefnuskrá" og gefinn var út í Reykjavík hið sama ár.

Þótt Íslendingar hafi almennt staðið við hlið lýðræðisþjóðanna við upphaf seinni heimsstyrjaldar áttu Þjóðverjar og Nasistaflokkurinn ýmsa stuðningsmenn hér á landi á fjórða áratug síðustu aldar. Í þessari grein rifjar Snorri G. Bergsson upp hvernig Morgunblaðið, síðdegisblaðið Vísir og ýmsir þjóðkunnir Íslendingar létu glepjast af kynþáttafordómum nasista.

Þjóðernishreyfing Íslendinga (ÞHÍ) var svo stofnuð að ári liðnu. Helstu leiðtogar hennar aðrir voru Eiður H. Kvaran sagn- og mannfræðingur og frímerkjasalinn Gísli Sigurbjörnsson, sem Alþýðublaðið í apríl 1933 uppnefndi sem afkomenda Gyðingsins Hütlers, sem hér var á sínum tíma. Þeir síðarnefndu höfðu báðir dvalist í Þýskalandi og orðið þar vitni að vaskri framgöngu ólátasveita nasista gegn kommúnistum og öðrum óvinum arískra þjóða. Svo rammt var kveðið að orði, að í heimsókn Gísla til Þýskalands síðsumars 1933, birti þýska blaðið Hamburger Fremdenblatt merkilega grein um Gísla undir fyrirsögninni ,,Foringi íslenskra þjóðernissósíalista í Hamborg" (Der Führer der isländischen National-Sosialisten in Hamborg). Eitt helsta blað Lübeck-borgar birti á sama tíma viðlíka grein um Gísla. Foringinn og Eiður, sem skrifaði margt og mikið um kynþáttaleg málefni, töldu sig því hafa vit fyrir Jóni bónda og bar stefnuskrá ÞHÍ þess glögg merki. Meðal stefnumála hennar var að efla íslenska menningu á þjóðlegum grundvelli og vernda kynstofninn eftir forskrift mannkynbótafræðanna. Útlendingum skyldi ekki leyfð landvist á Íslandi, nema um sérfræðinga væri að ræða í þeim greinum atvinnulífs, þar sem Íslendingar réðu ekki yfir sambærilegum fræðingum.

Eitthvað hljómar þetta kunnuglega í eyrum og ekkert nýtt kemur hér fram, sem íslenskir fræði- og stjórnmálamenn höfðu ekki áður boðað á hinu háa Alþingi. Stefnumál ÞHÍ í almennum þjóðfélagsmálum voru sama marki brenndar - eins konar sveitarómantísk íhaldsstefna. ÞHÍ var sett saman úr tveimur andstæðum öflum: annars vegar óánægðum sjálfstæðis- og framsóknarmönnum og hins vegar ungum mönnum, sem smitast höfðu af þýska nasismanum. Eftir að margt hafði gengið á, klofnaði hreyfingin og eftir stóð Flokkur þjóðernissinna, en leifar ÞHÍ runnu fljótlega inn í Sjálfstæðisflokkinn. Kommúnistahatur var meginstefna flokksins og því var það ljóst, að takmark ,,þjóðernissinna væri alger útrýming kommúnista ... engir flokkar, aðeins sameinuð og sterk íslenzk þjóð."

"Ritstjóri Morgunblaðsins sagði að það þurfi enga Gyðinga til að vekja upp andúð fjöldans. ,,Tímaklíkan" væru ,,íslensku Gyðingarnir" og ,,erfitt að fyrirbyggja það, að andúðin snúist til öfga, ef því fer fram að ranglátir menn og óþjóðhollir vaða uppi í þjóðfjelögunum."

Knútur Arngrímsson, einn helsti fylgisveinn nasista hér á landi, tók undir meginmarkmið þjóðernissinnaflokksins: ,,Takmark þjóðernisjafnaðarstefnunnar er að skapa Volksgemeinschaft - þjóðarsamfélag, órjúfandi þjóðarheild … Stéttamunurinn á að hverfa og allur ágreiningur, sem stafað getur af mismunandi uppeldi manna … Í því skyni starfa hin stóru æskulýðsfélög - Hitlersæskufélögin … Ef þjóðin á að lifa, verður Marxisminn að deyja." Knútur afsakaði því kúgun á andstæðingum nasista og afgreiddi alla andstöðu mjög smekklega: ,,Í rógsherferðinni gegn Þjóðverjum eignaðist það [marxistaliðið] ekki ótútlega bandamenn úr hópi þeirra, sem orðið höfði á einhvern hátt að láta í minni pokann, þegar þjóðernisjafnaðarmenn náðu völdum. Í þeim hernaði standa hlið við hlið kommúnistar, kratabroddar, auðugir Gyðingar og þeir stjórnmálamenn, sem vilja halda við ranglæti Versalasamningsins." Knútur skrifaði síðan mikla lofrullu um nasismann og hið nýja Þýskaland í bók sinni Hjólið snýst. Knútur leiðir þar lesendur sína lið fyrir lið um dýrðargrundir Þýskalands og opnar augu þeirra fyrir hinum miklu framförum, sem orðið höfðu frá 1933 þegar nasistar komust til valda, eins og Þórbergur Þórðarson leiddi lesendur sína í ævintýraferð um Sovét-Rússland í Rauðu hættunni (1935).

Um gyðingavandamálið sagði Knútur, að nasistar hefðu fyrir löngu komist að því að Gyðingar væru óþarfir í Þýskalandi, sníkjudýr í þýskum líkama og bölvaldar þjóðarinnar. Hin nýja stjórn í Þýskalandi hefði því ekki átt annars úrkosta en að ,,stemma stigu við uppvöðslu þessarar aðkomuþjóðar." Staða Gyðinga í Þýskalandi væri þó það góð, þrátt fyrir ýmsar takmarkanir á starfsemi þeirra, að brottfluttir Gyðingar streymi nú aftur til landsins. Um það segir hann:

„Sjálfur hefi ég aldrei, mér vitanlega, við Gyðing talað, og hefi því á því einu að byggja, sem ég hefi heyrt og lesið um þá. En einkennilegt lag virðast þeir hafa haft á því að fara í taugarnar á fólki, og undarlega margir Gyðingar eru nú mestu ráðandi í miljónaauðhringjum heimsins. Og óneitanlega minnir margt, sem sagt er um Gyðinga síðari alda, á forfeður þeirra, sem ofsóttu Jesús og Pál postula. En hinu skal ekki neitað, að oft hefir verið farið ótuktarlega með þessa þjóð, og myndi ég minni maður heita, ef ég mælti því bót. En nú er bara þess að gæta, að ráðstafanir þjóðernisjafnaðarmanna eiga í fæstum atriðum nokkuð skylt við hinar eiginlegu Gyðingaofsóknir að fornu og nýju. Þjóðfélagsleg aðstaða þeirra hefir verið ákveðin með lögum. Vilji þeir ekki sætta sig við þau lagaákvæði, er þeim frjálst að fara hvert á land sem þeir vilja. Geti þeir sætt sig við þau, er þeim frjálst að vera, og njóta þá um leið lagaverndar eins og aðrir þýzkir borgarar. Ofbeldislegar aðfarir gegn Gyðingum, sem eiga sér enn stað í ýmsum löndum fyrir augunum á lögreglu og stjórnarvöldum, banna þýzk lög og leggja þungar refsingar við."

Þótt hér hafi guðfræðingur kvatt sér hljóðs með slíkum hætti, fæst það ekki séð, að þjóðkirkjan hafi opinberlega haft samúð með málstað ungra eða fullorðinna ,,öfgaþjóðernissinna", þótt margir hempuklæddir menn hafi í sjálfu sér verið sammála mörgum stefnumálum þeirra, s.s. andúð á kommúnisma, einingu þjóðarinnar, o.s.frv. Helst hallaðist Sigurbjörn Gíslason í Ási, faðir Gísla, dálítið til málstaðar þjóðernissinna og KFUM-drengirnir hans spásséruðu um götur Reykjavíkur í einkennisbúningum að hætti Hitlersæskunnar. Eiginkona hans, Guðrún Lárusdóttir alþingismaður, rithöfundur og formaður KFUK, fór síðan til Þýskalands í boði Kvennadeildar nasistaflokksins 1936 og leist í sjálfu sér ágætlega á stöðu mála þar. En síðan mátti finna andstöðuöfl innan kirkjunnar og komu sum þeirra úr hörðustu átt. Sigurbjörn Einarsson, sem áður hafði barið í borðið á hinni hliðinni, reit merkan bækling um nasíska ,,ósómann" og vandaði leiðtogum nasista ekki kveðjurnar, þótt kurteisislega hafi verið fram borið. Virðist bók Sigurbjörns vera réttmæt í síðari tíma ljósi, þótt erfitt hefði verið fyrir grunlaust fólk á þeim tíma, að gera sér grein fyrir eðli nasismans.

Sigurbjörn Gíslason í Ási hallaðist til málstaðar þjóðernissinna og KFUM-drengirnir hans spásséruðu um götur Reykjavíkur í einkennisbúningum að hætti Hitlersæskunnar. Eiginkona hans, Guðrún Lárusdóttir alþingismaður, rithöfundur og formaður KFUK, fór síðan til Þýskalands í boði Kvennadeildar nasistaflokksins 1936 og leist í sjálfu sér ágætlega á stöðu mála þar.

Blöð íslenskra þjóðernissinna skiptu sér furðanlega lítið af gyðingavandamálinu í Þýskalandi. Blöð eins og Ísland, Ákæran og Íslenzk endurreisn virtust hafa haft nóg annað til umfjöllunar, en þetta meginatriði í stefnu þýskra nasista. Hins vegar var Gyðinga stöku sinnum getið í tengslum við kommúnismann og má því frekar sverja þessa snepla í ætt við Stefnuna, en að samræma þeim við nasísk áróðursblöð. Viðhorf þessara óhörðnuðu unglinga til Gyðinga komu meðal annars fram í bréfi Birgis Kjarans, sem þá hafði starfað í ,,Hütlersæskunni", en var nú sestur á skólabekk í Þýskalandi. Hann taldi margt gott í Þýskalandi en annað til ama.

„Bæði innan og utan Nazistaflokksins hafa skapast ýmsir öfgamenn sem ætla að slá sér upp á einstökum atriðum, en vont er að hafa hendur í hári þeirra, því að annað hvort eru þetta gamlir Nazistar eða þeir taka beint upp eitt atriði úr Nazismanum, en færa það út í öfgar. Einn slíkur náungi er [Julius] Streicher, sem gefur út ,,Stürmer" (storminn), sem er alveg geðveikt andgiðingablað. Ég fyrir mína parta er á móti giðingum, en ég er eins mikið á móti því að þeir séu ofsóttir. Það á að fara með þá eins og útlendinga (láta þá ekki vera ríkisborgara), þetta hefur verið prinsip flokksins, en þessir geðveiku naglar vilja lengra. "

Virðist því ,,íslenski nasisminn" hafa farið lítið lengra í gyðingaandúð en að þeim punkti, sem settur var að loknu máli Steins Emilssonar. Fullorðnu ,,nasistarnir" voru víst jafn áhugalausir um gyðingaofsóknir og stuttbuxnadrengirnir.

,,Þótt Morgunblaðinu hugnaðist sumt vel í stjórnarfari Hitlers, gekk Vísir miklu lengra í því að styðja málstað nasista. Síðdegisblaðið hældi Hitler fyrir vasklega framgöngu gegn kommúnistum og hampaði óspart rökum þeirra sem töldu Hitler mann friðarins og hrakyrti fórnarlömb nasista af gyðingaættum þegar þau leituðu hér hælis."

Íslenzk endurreisn, sem var fyrst um sinn megin málgagn íslenskra þjóðernissinna, kom út árin 1933 og 1934 undir ritstjórn Eiðs S. Kvaran og síðar Gísla Sigurbjörnssonar. Blaðið var málgagn gömlu þjóðernishreyfingarinnar, áður en stuttbuxnadrengirnir tóku yfir með harðari kenningum sínum. Fyrst um sinn beindi blaðið kröftum sínum í hárreytingar við kommúnista, framsóknarmenn og aðra óvini, meðan Sjálfstæðisflokkurinn hlaut jákvæða umfjöllun. Hins vegar æstist leikurinn, þegar vinstri menn hófu að gagnrýna hið nýja Þýskaland af hörku. Innlendir þjóðernissinnar reyndu að andmæla en höfðu lítið roð við málgleði vinstri manna, fyrr en P.J. (Pétur Johnsen), sem þá dvaldi í Kiel í Þýskalandi, hóf skriftir sínar. Í grein sinni ,,Rógurinn um Þýskaland" sagði hann, að Gyðingar hefðu áunnið sér hatur Þjóðverja. Þeir hefðu borið marxismann til landsins, staðið í fararbroddi uppþota kommúnisma, tekið völd í Bæjaralandi undir stjórn Gyðingsins Kurt Eisners og síðan kúgað aríska Þjóðverja eftir það. Um Bæjarabyltinguna sagði hann: ,,Þessi atburður ásamt ótalmörgum öðrum hliðstæðum ætti að nægja til þess, að rjettmæta ráðstafanir Þjóðverja gagnvart Gyðingum. Enda eru þær í sjálfsvörn og ekkert annað."

En nú hafi Þjóðverjar, undir forystu Foringjans Adolfs Hitlers, náð að stemma stigu við skemmdarstarfsemi Gyðinga í Þýskalandi. Meðal annars hefði Foringinn gripið til aðgerða móti ,,gegn-júðsku höfundunum" og brennt bækur þeirra á báli; ,,og má segja, að farið hafi fje mætara."

Athygli vekur, að hér notaði greinahöfundur hið margnotaða hugtak Helga Pjeturss „gegn-júðskað." Þótt P.J. hafi vel getað lesið sér til um „spillingaráhrif" Gyðinga, er það mjög líklegt, að hann hafi lært sín fræði áður en til Þýskalands kom, sennilega úr smiðju dr. Helga Pjeturss, sem var manna ötulastur við slíka kenningarsmíði. Aðrar kynþáttakenningar þessa manns, sem ekki vildi skrifa undir fullu nafni, en flestir vissu þó hver var, virðast bera að sama brunni. Á sama tíma og grein Péturs birtist, var Gísli Sigurbjörnsson staddur í Hamborg, án þess þó að láta af ritstjórn Íslenzkrar endurreisnar. Der Führer der isländischen National-Sosialisten var vitaskuld ekki ánægður með þá útreið, sem þýskir vinir hans fengu í íslensku blöðunum og snerist til varnar. „Slúðursögur um Gyðingaofsóknir, morð og limlestingar á föngum o.fl. þess háttar berast til Íslands með blöðum Socialista og Kommúnista, en ekki með þeim sem hjer hafa verið um skemmri eða lengri tíma. Það er að vísu satt, að um 30.000 Gyðinga hafa horfið úr landi, en mestur hluti þessa fólks hefði getað verið hjer áfram, ef það hefði ekki verið hrætt að óþörfu." Hann hafði aukinheldur fundið sökudólga þess óhróðurs, sem spratt fram um allan heim. „Hinar afskræmdu fregnir, sem Gyðingar dreifa út um stjórnarfarið í Þýskalandi eru ekki þær heimildir, sem vandaðir stjórnmálamenn vitna til." Því væru það Gyðingarnir, sem einna helst stæðu að baki því neikvæða tali, sem ætti sér stað á Íslandi og annars staðar um hið nýja Þýskaland.

Ritstjórar Þjóðarinnar, Guðmundur Benediktsson síðar ráðuneytisstjóri og Gunnar Thoroddsen síðar forsætisráðherra og borgarstjóri, virðast hafa hrifist af aga og skipulagi hins nýja Þýskalands, án þess að gefa mikið út á nasismann að öðru leyti. Þjóðin þagði þó um kynþáttastefnu Hitlers og félaga hans, en boðaði í stað hennar innlendar kynþáttakenningar.

Mjölnir, málgagn Félags þjóðernissinnaðra stúdenta við Háskóla Íslands, var einna helst á ,,þýsku línunni", af öllum sneplum þjóðernissinna. Í þriðja tölublaði blaðsins birtist forsíðugrein um 1. maí, þar sem samfylking kommúnista og Gyðinga var staðfest. ,,Marxistískir föðurlandssvikarar, styrktir af fé sem Gyðingarnir rússnesku sjúga úr sveltandi verkalýðnum, draga þann dag rauða fánann við hún." Og síðan hélt Mjölnir áfram í grein Harðar Bjarnasonar og Jóns Á. Gissurarsonar um þjóðernisstefnu gegn gyðinglegri alþjóðastefnu. Þar var enn frekar ýtt undir samjöfnuð Gyðinga með marxisma: ,,Kommúnisminn er andlegt afkvæmi Gyðinga" sögðu þeir, og töldu síðan upp nokkra kommúnista af gyðingaættum. Gyðingar hafi alltaf verið frábrugðnir öðrum þjóðum, hvar sem þeir höfðu dreifst um heiminn. Því væru þeir allra þjóða kvikyndi, án föðurlands og því alþjóðasinnar. Kommúnisminn afneitar einnig hugtakinu ættjörð, og samkvæmt kenningum hans má kynflokkamismunurinn sín einskis, en eftir því sem áður var sagt um bann gegn giftingum Gyðinga inn í aðra kynflokka, þá hefur þeim þó verið og er það ljóst, að eðli kynflokkanna er gjörólíkt, og eru þessar kommúnistísku kenningar þeirra gjörðar til þess að véla aðrar þjóðir og veikja samheldni þeirra í anda rómverska málsháttarins: ,,Divide et impera" (,,Tvístraðu og ríktu!"). Með kommúnismanum hyggjast Gyðingar ná undirtökum meðal þjóðanna, að verða ráðandi kynflokkur í hinu mikla ,,internationale", alheimsríkinu ,,tilvonandi"."

Að mati höfunda hefði því gyðingaklíkan í Rússlandi náð völdum í Rússlandi. En nú hefðu þjóðernissinnar vaknað af dróma og myndað flokka gegn yfirgangi Gyðinga. Í Þýskalandi hefðu ,,aðkomu-Gyðingar frá Póllandi og Rússlandi" reynt að eyðileggja efnahag þýsku þjóðarinnar. Síðan gripu greinarhöfundar á lofti kenningar nasista og gagnrýndu þær ,,blóðsugur á þjóðarlíkamanum" sem þýskir Gyðingar vissulega væru. Hrafn og Illugi Jökulssynir segja svo frá gyðingastefnu ,,strákanna".

Ekki fengu strákarnir í Flokki þjóðernissinna mörg tækifæri til þess að láta til skarar skríða gegn þeim óæðri kynþáttum sem þeir þóttust vissir um að biðu þess eins að grafa undan hinum hreina stofni Íslendinga. Þó bar nokkuð á hnútukasti og illkvittni í garð gyðinga í málgögnum þjóðernissinna og þeir ýfðu sig þegar hingað fluttist fólk af gyðingaættum eða hafði hér viðdvöl, án þess þó að láta nokkru sinni til skarar skríða með rúðubrotum eða málningarslettum að hætti þýskra skoðanabræðra sinna. Þeir áttu líka til að ýja að gyðinglegum uppruna andstæðinga sinna í pólítík og var Ólafur Thors til dæmis uppnefndur ,,háæruverðugur Rabbí", enda Thorsararnir gjarnan taldir af gyðingaættum þegar svo bar við. Þá var stjórnarfarið í Sovétríkjunum sjaldan kallað annað en ,,blóðveldi Júðanna", og má það heita kaldhæðnislegt að einmitt um þær mundir höfðu flestallir gyðingarnir í hinni gömlu forystusveit Kommúnistaflokksins verið burt reknir og við tóku klassískir gyðingahatarar að hætti Stalíns.

Sjaldan ríða tveir knapar við einteyming, einkum þegar komið er niður í Kúagil. Vænsti klárinn í þessari umræðu allri, týndist nefnilega ásamt botni Bakkabræðra. Sú furðulega umfjöllun, sem hófst með Morgunblaðinu og Steini Emilssyni, um að Gyðingar væru bolsar og bolsar Gyðingar, rataði aftur í heimahúsin, enda hafði faðir vor kallað á kútinn.

Hér er Gyðingur, um Jerúsalem, frá Berlín, til Hriflu

"Um innflutning útlendinga taldi Guðmundur Benediktsson að ,,þeim mun fjarskyldari sem innflytjendurnir eru Íslendingum, þeim mun meiri hættan fyrir þjóðstofninn og þjóðernið … Vér verðum að berjast gegn því, að erlendir menn flytjist til landsins svo að nokkru nemi, því að blóðblöndun spillir stofninum."

Þegar ofsóknir nasista á hendur Gyðingum, sósíalistum og öðrum ,,óvinum ríkisins" höfðu náð athygli heimsins, lýsti Vísir yfir furðu sinni á slíkum deilum um keisarans skegg. Þótt Morgunblaðið hafi ekki gengið jafn langt í ásökunum sínum og Vísir, er ljóst að blöðin voru að flestu leyti sammála. Þór Whitehead segir svo um stefnu þeirra: ,,Frá því að þýskir nasistar tóku völdin 1933, hafði Vísir verið vinsamlegastur í þeirra garð allra Reykjavíkurblaðanna. Þótt Morgunblaðinu hugnaðist sumt vel í stjórnarfari Hitlers, gekk Vísir miklu lengra í því að styðja málstað nasista leynt og ljóst. Síðdegisblaðið hældi Hitler fyrir vasklega framgöngu gegn kommúnistum ... Blaðið hampaði óspart rökum þeirra, sem töldu Hitler mann friðarins, og það hrakyrti fórnarlömb nasista af Gyðingaættum, þegar þau leituðu hér hælis." Í raun kemur það lítið á óvart, þó hægri blöðin hafi verið hlynnt Þýskalandi, því nasistar hötuðu kommúnisma og sýndu andúð sína í verki. Komu slíkar skoðanir meðal annars fram í tímaritinu Þjóðinni, sem helstu foringjar ungliðahreyfinga sjálfstæðismanna stjórnuðu. Ritstjórar Þjóðarinnar, Guðmundur Benediktsson síðar ráðuneytisstjóri og Gunnar Thoroddsen síðar forsætisráðherra og borgarstjóri, virðast hafa hrifist af aga og skipulagi hins nýja Þýskalands, án þess að gefa mikið út á nasismann að öðru leyti. Nafnið þjóðernissósíalismi var víst nóg til þess, að hræða þá félaga frá frekari ígrundunum um eðli stefnunnar. Í reglubundnum fréttadálki Guðmundar frá heimsviðburðum var þó útþenslustefna Þýskalands réttlætt, að minnsta kosti hvað snerti þýsk landsvæði, eins og Súdetahéruðin í Tékkóslóvakíu, Austurríki og Rínarhéruð. En við griðasamning Þýskalands og Sovétríkjanna breyttust viðhorf Guðmundar, enda var hollusta hans í stórveldaslagnum fyrst og fremst við lýðræðisríkið Bretland. Nú hefðu alþjóðasósíalistar og þjóðernissósíalistar sameinast undir sáttasæng og væri það hættumerki fyrir lýðræðisríki Evrópu og Ameríku.

Jafnvel þótt þýski herinn á tímum nasistastjórnarinnar hafi reynt allt sem hann mest mátti til að hreinsa mannkynið af ,,óæðri kynþáttum" eins og t.d. Gyðingum, tókst honum stundum ekki betur til en svo að ýmsir innan hans eigin raða reyndust vera Gyðingar! Þessi ljósmynd af Werner Goldberg, sem var ljóshærður og bláeygður, var notuð af nasistum í áróðursskyni. Undir henni stóð: ,,Fyrirmyndar þýskur hermaður". Áróðursmeisturum nasista hefði sjálfsagt brugðið í brún ef þeir hefðu vitað að viðkomandi hermaður var Gyðingur í aðra ættina. Sjá nánar Jewish Soldiers: The Untold Story of Nazi Racial Laws and Men of Jewish Descent in the German Military.

Þjóðin þagði hins vegar um kynþáttastefnu Hitlers og félaga hans, en boðaði í stað hennar innlendar kynþáttakenningar. Um innflutning útlendinga taldi Guðmundur það, að ,,þeim mun fjarskyldari sem innflytjendurnir eru Íslendingum, þeim mun meiri hættan fyrir þjóðstofninn og þjóðernið … Vér verðum að berjast gegn því, að erlendir menn flytjist til landsins svo að nokkru nemi, því að blóðblöndun spillir stofninum." Flestir Íslendingar sáu þó enga ástæðu til ofsókna gegn þeim, sem væru af óæðri bergi brotnir og voru Þjóðarmenn þar ekki undanskildir. Þjóðernistaugin var þó rammari í Vísi, sem nánast frá stofnun hafði haft horn í síðu útlendinga á Íslandi. Blaðið virðist þó sjaldan hafa séð ástæðu til þess, að fjalla um gyðingavandamálið, fyrr en í maí árið 1938. Þá birtist grein í blaðinu um útlendinga í Reykjavík, einkum Gyðinga, ,,sem af einhverjum ástæðum hafa yfirgefið sinn fyrri dvalarstað." Af þessu mætti ætla, að þeir hefðu yfirgefið Þýskaland sér til heilsubótar og sest að í Reykjavík til þess eins, að skaprauna Íslendingum og öðrum kynhreinum mönnum. Þótt Vísismenn hafi vitað, að Gyðingar sættu grimmilegum ofsóknum í Þýskalandi, virðist það í engu hafa breytt afstöðu þeirra. Stefna blaðsins var skýr: ,,Íslendingar geta yfirleitt ekki sætt sig við að menn séu ofsóttir vegna trúar sinnar eða þjóðernis. En menn mega ekki láta þetta villa sér sýn." Vísismenn voru því yfirleitt andvígir ofsóknum, af því tagi sem hér um ræðir, en þeir sýndu þó litla samúð með flóttamönnum af gyðingaættum og vildu alls ekki fá þá til Íslands. Þjóðin væri ekki aflögufær um atvinnu til Gyðinga og enginn fengur væri í slíkum innflutningi fólks. Gyðingavandamálið kæmi Íslendingum ekkert við, því nóg vandamál væru í landinu sjálfu.

Morgunblaðið fylgdi svipaðri stefnu og Vísir, hvað Gyðinga áhrærði. Í október 1934 birtist áhugaverður leiðari í blaðinu og varði ritstjórinn að ákveðnu marki gyðingaofsóknir nasista. Allt þetta tal íslenskra blaða og útvarpsins um grimmd nasista væri orðum aukið, sagði hann og bætti við:

Oftast er málið sett þannig fram, að þeir, sem orðið hafa fyrir ,,grimdaræði nazistanna" sjeu dýrðlingar einir, sem ekkert hafi til saka unnið annað en það að vera af öðrum þjóðflokki en nazista-,,böðlarnir". Nú er það vitað að þýska þjóðin stendur í fremstu röð um mentun og alla menningu. Þess vegna verður Gyðingahatur þeirra mönnum algerlega óskiljanlegt, ef því er trúað að hinir ofsóttu hafi ekkert til saka unnið. Hjer er ekki tilætlunin að bera blak af þýskum stjórnvöldum hvorki fyrir meðferðina á Gyðingum nje á pólítískum andstæðingum sínum. En hafa þá Gyðingarnir í Þýskalandi ekkert unnið til saka?

"Vísir var nú kominn á þá skoðun að gyðingaofsóknir nasista væru slæmar vegna hættu á flótta Gyðinga til Íslands. Hér væru þegar einhverjir þýskir Júðar sem kommúnistar og aðrir öfgamenn hefðu verið að flytja inn."

Jú, þeir væru öflug hagsmunaklíka í landinu, ríki í ríkinu, ,,aðskotadýr, nokkurskonar ,,setulið", sem hafði lag á að ota sínum tota altaf og alstaðar þar sem feitt var á stykkinu … Hatrið á þjóðflokknum stafar af því, að einstakir menn af Gyðingaætt höfðu misbeitt á ýmsan hátt þeirri aðstöðu, sem þjóðfélagið veitti þeim. Það er í rauninni hatrið á klíkuskapnum, sem hjer er orðið að þjóðhatri."

Ritstjóri Morgunblaðsins bætti síðan við, að það þurfi enga Gyðinga til að vekja upp andúð fjöldans. ,,Hefir ekki Tímaklíkan að ýmsu leyti leikið líkt hlutverk og Gyðingarnir í Þýskalandi?" Hún hefði otað sínum duglausu flokksmönnum í flestar stöður og komið á fót einokunaraðstöðu fyrirtækja undir hennar stjórn. Aðstandendur Tímans væru því ,,íslensku Gyðingarnir … Það er erfitt að fyrirbyggja það, að andúðin snúist til öfga, ef því fer fram að ranglátir menn og óþjóðhollir vaða uppi í þjóðfjelögunum. Og í því efni skiftir það engu máli, hvort þeir eru ættaðir frá Jerúsalem eða Hriflu." Annars ræddi Morgunblaðið afskaplega lítið um gyðingavandamálið í Þýskalandi, þótt nasistastjórnin þar fengi töluverða og oftar en ekki jákvæða umfjöllun. Í mars 1938 birti blaðið þó grein um flóttavandamál Gyðinga, sem að öllum líkindum voru sá ,,flakkandi erlendur landshornalýður" sem halda skyldi í öruggri fjarlægð.

Ritstjóri Morgunblaðsins fullyrti að það þurfi enga Gyðinga til að vekja upp andúð fjöldans. ,,Hefir ekki Tímaklíkan að ýmsu leyti leikið líkt hlutverk og Gyðingarnir í Þýskalandi?" sagði hann. Hún hefði jú otað sínum duglausu flokksmönnum í flestar stöður og komið á fót einokunaraðstöðu fyrirtækja undir hennar stjórn. Aðstandendur Tímans væru því ,,íslensku Gyðingarnir … Það er erfitt að fyrirbyggja það, að andúðin snúist til öfga, ef því fer fram að ranglátir menn og óþjóðhollir vaða uppi í þjóðfjelögunum. Og í því efni skiftir það engu máli, hvort þeir eru ættaðir frá Jerúsalem eða Hriflu."

Það verður að meta Morgunblaðinu það til málsbóta, að blaðið hvarf frá slíkum fréttaflutningi, þegar fram liðu stundir. Hinn 9. nóvember 1938 spáði Morgunblaðið fyrir um ofsóknir á hendur Gyðingum í Þýskalandi, þegar fregn barst um skotárás Gyðingsins Gruenszpans á þýska sendifulltrúann Ernst von Rath í París. Þar var því haldið fram, að alþjóðleg samtök Gyðinga hefðu staðið að baki verknaðinum til að spilla þeirri góðu samvinnu, sem tekist hefði á milli Þjóðverja og Frakka í kjölfar Münchenar-samningsins. Morðið á von Rath hefði í raun verið hluti af stærra samsæri Gyðinga gegn Þjóðverjum. Daginn eftir hafði Morgunblaðið sýnilega rakið samsærið til Þýskalands, því nú greindi blaðið frá skyndiárás þýskrar lögreglu á heimili Gyðinga um allt landið og handtöku samsærismannanna. Lögreglan átti því að hafa gert upptæk 2.700 barefli, 1.700 skotvopn og 20.000 byssuskot. Morgunblaðið taldi víst, að Gyðingar hefðu ekki látið sér nægja að okra á aríum, heldur hefðu þeir auk þess ætlað að grípa til vopna.

Líklega hafa ritstjórar Morgunblaðsins verið þeirrar skoðunar, að slíkur fréttaflutningur væri blaðinu til lítils sóma og daginn eftir var komið nýtt hljóð í strokkinn, sem var eftir það mataður af bresku hráefni. Að þessu sinni voru nasistar gagnrýndir, en Gyðingar taldir vera fórnarlömb grimmilegra ofsókna. Öll heimsbyggðin hefði sameinast í gagnrýni sinni á aðfarirnar og vildi blaðið líklega ekki skerast úr leik. Næstu vikur hélt Morgunblaðið áfram andófi sínu gegn nasistastjórninni í Þýskalandi, hvort sem það var vegna gyðingaofsóknanna eða versnandi sambúðar Hitlers við fyrirmyndarríki sjálfstæðismanna, lýðræðisríkið Bretland.

Vinátta Morgunblaðsins við Þriðja ríkið var liðin undir lok. Ívar Guðmundsson, ,,Víkverji", ritaði meðal annars mæta grein um Þýskaland og fór hún illa fyrir brjóstið á Werneri Gerlach aðalræðismanni, sem boðaði blaðamanninn á sinn fund að Túngötu 18 og atyrti hann fyrir skrifin. Næstur á persnesku teppin var Valtýr Stefánsson ritstjóri og hélt hann hálf sneyptur frá samtali þeirra. Vinátta Morgunblaðsins við Þýskaland nasista var liðin undir lok. Í desember 1939, þegar Þjóðviljinn hafði snúist á sveif með nasistum vegna griðasáttmála Hitlers og Stalíns og Vísir hélt að mestu enn í vinsemd sína við Þjóðverja, reit Gerlach til Hermanns forsætisráðherra. ,,Herra forsætisráðherra. Mér þykir leitt að ég skuli enn á ný neyðast til að bera fram umkvartanir vegna afstöðu íslenzku blaðanna, sem ekki aðeins hafa fjærlagst hlutleysistefnuna, heldur eru nú blátt áfram orðin fjandsamleg Þýzkalandi. Sérstaklega er það ,,Morgunblaðið" og ,,Alþýðublaðið", þar sem daglega er hægt að finna dæmi um afstöðu ofangreindra blaða." Þótt Ísland hafi, á þessum tíma, verið hlutlaust land í átökum Evrópuþjóða, voru engin lög sem bönnuðu einstaka mönnum og blöðum að birta fréttir eða greinar, þar sem annar aðilinn er gagnrýndur. Gerlach virðist því hafa tekið stórt upp í sig þá, eins og svo oft áður.

"Þótt Morgunblaðið hafi komist nær því að kunna almenna kurteisi en Vísir, er ljóst að fyrirlitning blaðanna á fórnarlömbum Hitlers, einkum Gyðingum, leyndi sér ekki. Forráðamenn þessara blaða höfðu látið blekkjast af áróðri nasista gegn Gyðingum.

Morgunblaðið og önnur hægriöfl höfðu að mestu staðfest lýðræðislegt eðli sitt í andstöðu við fasisma og sósíalfasisma. Günter Timmermann, þáverandi aðalræðismaður Þýskalands, greindi frá stefnubreytingum hægri blaðanna: ,,Vinstri blöðin íslensku eru eins og kunnugt er yfirleitt óvinsamleg Þýskalandi, en í Tékkóslóvakíudeilunni gáfu borgarablöðin, einkum Morgunblaðið, hinum marxísku blöðum ekkert eftir í fjandskap við Þýskaland. Þessi fjandsamlega afstaða Morgunblaðsins birtist ekki svo mjög í niðrandi athugasemdum blaðsins, heldur fremur í tíðum og augljósum tilraunum til að hafa lævís áhrif á þá lesendur, sem ekki lesa blöðin af athygli." Morgunblaðið sigldi milli skers og báru í afstöðu sinni, en hallaðist þó frekar á lýðræðishliðina. Svo virðist sem ritstjórar blaðsins hafi forðast að gagnrýna Þýskaland með ljósum hætti, en í þess stað reynt að lauma inn gagnlegum athugasemdum um stjórnarfar Foringjans í Berlín og kumpána hans. Eftir Póllandsstríðið í október 1939 kom þó endurbætt stefna Morgunblaðsins skýrt í ljós: ,,Þýskaland getur ekki lengur talist varnargarðurinn gegn bolsévismanum. Það hefur í austurhluta álfunnar að vissu leyti gerst ísbrjótur bolsévismans." Þýskaland nasista var því komið á svartan lista Morgunblaðsins á sama hátt og Sovétríkin. Þótt Morgunblaðið hafi komist nær því að kunna almenna kurteisi en Vísir, er ljóst að ,,fyrirlitning blaðanna á fórnarlömbum Hitlers, einkum Gyðingum, leyndi sér ekki. Forráðamenn þessara blaða höfðu látið blekkjast af áróðri nasista gegn Gyðingum."

Þar sem Gyðingar gætu ekki lifað með arískum þjóðum að mati Vísis vakti blaðið athygli á hugmyndum Breta um stofnun nýlendu Gyðinga í Norður-Ródesíu. Með þeim hætti væri hægt að leysa gyðingavandamálið í Þýskalandi, öllum til hagsbóta. Engir Gyðingar kæmu til Íslands og Ísland yrði áfram miðstöð hins ,,hreina aríska kyns".

Að hinu ber að gæta, að borgarablöðin tvö voru fyrst og fremst andstæðingar kommúnisma og virðast enn hafa haldið í áðurnefndar kenningar um samjöfnuð Gyðinga og kommúnista. Skrif blaðanna sverja sig því frekar í ætt við Stefnuna og flokkspésa íslensku stuttbuxna-nasistanna, en harðvítug nasistablöð að hætti skósveina nasista á hinum Norðurlöndunum. Að hinu ber að gæta, að innan þeirra raða fundust menn, sem tekið höfðu aríahyggjuna inn á sig og sáu sóma sinn í því, að agnúast út í Gyðinga á kynþáttarlegum forsendum.

Rúmum mánuði eftir Kristallsnóttina, í nóvember 1938, birtist í Vísi athygliverður leiðari, sem sýndi glöggt afstöðu blaðsins:

,,Engum er jafn hættulegt og smáþjóðum sem Íslendingum, innflutningur erlendra manna og blöndun kynstofnsins á þann hátt. Merkur íslenskur vísindamaður hefir sagt, að ekki þurfi nema fimmtíu Gyðinga, er blönduðust þjóðstofninum, til þess að þjóðin hefði misst sín þjóðlegu einkenni eftir 2-3 mannsaldra … Þótt eðlilegt sé að íslenskir borgarar hafi samúð með Gyðingum þá er þó hver sjálfum sér næstur."

Blaðið var nú komið á þá skoðun, að gyðingaofsóknir nasista væru slæmar vegna hættu á flótta Gyðinga til Íslands. Hér væru þegar einhverjir þýskir Júðar, sem kommúnistar og aðrir öfgamenn hefðu verið að flytja inn undir merkjum hins vafasama Friðarfélags, þar sem kommar og kratar réðu ríkjum. Stjórnvöldum bæri skylda til að stöðva frekari innflutning þeirra, því ,,þjóðin hefur ennfremur þá helgu skyldu að vernda hinn íslenska kynstofn, hið norræna og keltneska blóð, svo að ekki blandist honum sterkur erlendur kynstofn sem þurrkað getur út hin norrænu aðalsmerki."

Þar sem Gyðingar gætu víst ekki lifað með arískum þjóðum, vakti blaðið svo athygli á hugmyndum Breta um stofnun nýlendu Gyðinga í Norður-Ródesíu (Sambíu). Með þeim hætti væri hægt að leysa gyðingavandamálið í Þýskalandi, öllum til hagsbóta. Og þannig kæmu engir Gyðingar til Íslands og Ródesíu-negrarnir myndu varla tapa miklu á hugsanlegri blóðblöndun við Gyðinga. Ísland yrði áfram gróðrarstía hins ,,hreina aríska kyns" og ekki var það Morgunblaðsmönnum til vansa, að hér hafði myndað útibú arísks einræðisflokks frá Þýskalandi.

Vísa á þessa grein Prenta greinina Mitt álit Fara efst á síðu