Síðan þá hafa orðið töluverðar framfarir í rannsóknum á heilsufarslegum afleiðingum neyslu kannabisefna og ekki síst í allri umræðu um vímuefnamál. Kenningar um að neysla kannabisefna leiði til neyslu annarra og háskalegri fíkniefna er undantekningarlaust hafnað af ábyrgum fræðimönnum sem um þessi mál fjalla í dag. Þrátt fyrir ítarlegar rannsóknir áratugum saman hefur ekki verið hægt að sýna fram á sannleiksgildi þessara kenninga og þess vegna hefur þeim verið vikið til hliðar. Alls staðar nema kannski á Íslandi. Ef marka má þá umræðu sem fer fram hérlendis um kannabis og önnur vímuefni erum við áratug ef ekki tveimur áratugum á eftir þeirri þróun sem átt hefur sér stað erlendis. Nýleg grein eftir dr. Vilhjálm Rafnsson, ritstjóra Læknablaðsins og prófessors í heilbrigðisfræði við Háskóla Íslands, er gott dæmi um það hvað umræða um þessi mál er á lágu plani hérlendis.² Sama má reyndar segja um pistilinn ,,Leiðir neysla kannabisefna til neyslu annarra vímuefna?" sem finna má á vefsíðu SÁÁ.³ Báðar þessar greinar sýna vel að höfundar þeirra eru með hvorugan fótinn á jörðinni þegar kemur að umræðu um kannabisefni. Áður en vikið er nánar að þessum greinaskrifum er ekki úr vegi að fjalla aðeins nánar um þær kenningar sem settar hafa verið fram um að neysla hass og maríúana leiði til notkunar sterkari vímuefna.

"Ef marka má þá umræðu sem fer fram hérlendis um kannabis og önnur vímuefni erum við áratug ef ekki tveimur áratugum á eftir þeirri þróun sem átt hefur sér stað erlendis."

Í þessu sambandi hafa komið fram tvær tilgátur; Gateway-kenningin og Stepping-stone-kenningin - og hafa hvorugar þeirra staðist tímans tönn né nánari vísindalega athugun. Þær eru báðar álitnar úreltar, miðað við þá vísindaþekkingu sem við búum við í dag. Stepping-stone-kenningin fullyrðir að neysla kannabis leiði óhjákvæmilega til neyslu annarra sterkari fíkniefna. Samkvæmt kenningunni leiðir notkun kannabis til taugalífeðlisfræðilegra breytinga sem hafa einkum áhrif á framleiðslu dópamíns í umbunarkerfi heilans. Samkvæmt þessari kenningu býr kannabis til þörf fyrir að færa sig yfir á neyslu annarra vímuefna, sem eiga samkvæmt kenningunni að veita meiri vellíðan, þegar unaðurinn af kannabisneyslunni hefur minnkað eða horfið. Svona svipað eins og þegar neysla salts gerir fólk þyrst. Þessari kenningu hefur verið vísað á bug í kjölfar vísindarannsókna. Alþjóðlegar vísindastofnanir hafa árum saman varað við þessari bábilju, t.d. breska rannsóknastofnunin DrugScope sem sérhæfir sig í rannsóknum á fíkniefnum af öllu tagi, og er ein virtasta stofnun sinnar tegundar, ekki bara á Bretlandseyjum heldur um allan heim. Í áliti frá henni segir m.a. um Stepping-stone-kenninguna:

Það hefur sýnt sig að Stepping-stone-kenningin stenst ekki og fyrir henni skortir gjörsamlega raunverulegar vísindalegar sannanir. Sú ,,sönnun" að flestir heróínneytendur byrji á neyslu kannabis kemur varla á óvart og skýrir á engan hátt þá staðreynd að langflestir kannabisneytendur neyta aldrei efna á borð við krakk eða heróín. Stepping-stone-kenningin (sem almenningur ruglar stundum saman við Gateway-kenninguna) hefur fallið á prófi hlutlægra vísindarannsókna. Hugmyndinni um að kannabisneysla leiði til neyslu hættulegri og skaðlegri efna hefur verið hafnað og henni ber að hafna."⁴

Gateway-kenningin svonefnda gengur út á það að einstaklingur sem byrjar á því að brjóta lög með því að reykja kannabis sé líklegri en ella til að feta þá braut til enda sem felst í því að fara fyrr eða síðar út í neyslu sterkari og skaðlegri fíkniefna. Kenningin er réttlæt með tölfræðilegum upplýsingum um að flestir sem nota t.d. heróín hafi einhvern tímann áður prófað kannabis. Þetta sannar auðvitað ekki neitt og er merkilegt hvað þessi kenning hefur komist upp með það lengi að rugla fólk í ríminu. Auðvitað er líklegt að einstaklingar sem nota efni sem eru ekki jafn útbreidd, eins t.d. amfetamín, kókaín eða heróín, hafi einnig prófað kannabis, sem er miklu útbreiddara vímuefni, einhvern tímann á ævinni. Á sama hátt eru yfirgnæfandi líkur á því að sá sem reykir kannabis hafi áður notað ávanaefni sem eru miklu algengari, efni á borð við áfengi, tóbak eða kaffi. Við getum samt ekki haldið því fram að þessi fíkniefni leiði beinlínis til notkunar kannabisefna, frekar en neysla kannabis leiðir til notkunar annarra ólöglegra vímuefna. Enda hefur þessari kenningu verið vísað á bug af öllum sem hafa kynnt sér þessi mál af einhverri alvöru. Eins og Stepping-stone-kenningin er þessi kenning ekki lengur tekin alvarlega í heimi vísindanna þótt báðar kenningarnar séu samt sem áður notaðar í pólitískum tilgangi, bæði til að réttlæta núgildandi bann á kannabisefnum, og eins til að kreista úr stjórnmálamönnum fé til ,,forvarna" og annarra sambærilegra verkefna á ári hverju.

Í nýlegri skýrslu frá rannsóknarnefnd öldungadeildar kanadíska þingsins, sem birtist í september árið 2002, og fjallar um hvaða lagaumhverfi henti kannabisefnum best, er sagt um Gateway-kenninguna:

Gateway-kenningin hefur aldrei verið sönnuð með hlutlægri vísindalegri rannsókn og er nú talin fræðilega úrelt.⁵

DrugScope-vísindastofnunin, sem áður hefur verið vitnað til segir ennfremur um Gateway-kenninguna:

Tiltækar vísindalegar rannsóknir hafa ekki sýnt fram á að neysla kannabisefna leiði til notkunar annarra vímuefna.⁶

"Spyrja má hvort fólk hafi virkilega svo mikla þörf fyrir að aka undir áhrifum að það hugsi með sér: ,,Jæja, fyrst ég má ekki aka fullur þá reyki ég bara hass og fer svo út að keyra bílinn minn"?"

Nokkru síðar fullyrðir dr. Vilhjálmur jafnframt: ,,Fljótlega fór neysla kannabis að valda áhyggjum því talið var að hún gæti leitt til neyslu annarra og hættulegri vímuefna, einsog síðar var staðfest." Hér notar Vilhjálmur Rafnsson prófessor rannsóknir ný-sjálenska vísindamannsins dr. David M. Fergusson og samstarfsmanna hans sem rökstuðning fyrir því að notkun kannabis leiði til neyslu hættulegra efna. Dr. Fergusson hefur hins vegar varað við því að rannsókn hans verði túlkuð með þeim hætti sem dr. Vilhjálmur kýs að gera. Dr. Fergusson fullyrðir að notkun sterkari vímuefna megi rekja fyrst og fremst til fjölskylduaðstæðna og félagslegra þátta í bernsku fremur en til neyslu kannabisefna á ungdómsárum. Um það segir dr. Fergusson til dæmis:

Flestir áhættuþættir hjá kannabisneytendum má skýra með félagslegum og atferlisbundnum þáttum sem voru til staðar áður en neysla kannabis hófst. Sem hópur virðast kannabisneytendur [sem rannsóknin náði til] hafa tilhneigingu til að koma úr óhagstæðu félagslegu umhverfi, búa við óheppilegar fjölskylduaðstæður og aðlagast illa hinu félagslega umhverfi strax í bernsku. Flestir áhættuþættir sem þessi hópur sýndi virðast endurspegla aðstæður og hegðunarvanda þeirra í bernsku frekar en að neyslu kannabisefna síðar á ævinni sé um að kenna.⁷

,,Með lögum skal land byggja og ólögum eyða" eru kjörorð íslensku lögreglunnar. Fíkniefnastríðið á Íslandi er einkum fólgið í því að leita á líkama, í bifreiðum eða húsakynnum fólks á aldrinum 17 til 23 ára. Í flestum tilvikum er verið að gera smáræði af hassi upptækt. Samkvæmt upplýsingum frá Flugstöð Leifs Eiríkssonar árið 2001 fundust 13,2% fíkniefna í endaþarmi og 2,6% í leggöngum þeirra sem gerð var leit á. Fáir virðast hafa áhyggjur af því hvaða áhrif það hefur á stóran hóp íslenskra ungmenna að verða fyrir vinnubrögðum af þessu tagi. Eru þau líkleg til að stuðla að heilbrigðu samfélagi? Er heppilegt að gera fólk að glæpamönnum fyrir það eitt að vilja neyta annarra vímuefna en þau sem lögboðin eru?

Hér er vísað í kenningar um að neysla kannabisefna leiði til notkunar sterkari vímuefna. Eins og áður hefur komið fram hafa erlendir vísindamenn vísað þessum málflutningi alfarið á bug.

Í pistli SÁÁ segir einnig: ,,Í Bandaríkjunum hefur verið reiknað út að áhættan á því að einhver prófi kókaín sé 104 falt meiri fyrir þá sem hafa neytt kannabisefna en hinna sem aldrei hafa neitt þeirra."

Hér er á ferðinni algjör útúrsnúningur á þeirri rannsókn sem væntanlega er verið að vísa til. Samkvæmt upplýsingum frá heilbrigðisyfirvöldum í Bandaríkjunum árið 1994 (National Household Survey on Drug Abuse: Main Findings 1994) var aðeins einn af hverjum 104 einstaklingum sem prófað höfðu kannabis reglulegur neytandi kókaíns (vikulega eða oftar). Árið 1999 leiddu sambærilegar rannsóknir frá sama aðila í ljós að þetta hlutfall hafði minnkað. Af hverjum 120 einstaklingum sem höfðu neytt kannabisefna var aðeins einn sem neytti kókaíns reglulega.⁸

Þessar athuganir, sem hingað til hafa verið notaðar til að sýna fram á að litlar líkur séu á því að kannabisneytendur leiðist út í notkun sterkari efna, notar SÁÁ sem röksemd fyrir hugmyndum sínum um hið gagnstæða!

"Þannig virðist neysla kannabis vera skaðminni en neyslu löglegra efna á borð við áfengi, kaffi og tóbak og valda mun færri dauðsföllum."

Síðan segir á vefsíðu SÁÁ: ,,Samt sem áður eru engar rannsóknir sem benda skýrlega til þess að neysla á kannabisefnum leiði til neyslu annarra vímuefna enda þarf að skoða líffræðilega, sálfræðilega og félagslega þætti til að skýra tengsl milli neyslu ólíkra gerða fíkniefna." Gott og vel.

En í framhaldi af þessu kemur síðan: ,,Neysla kannabisefna er engu að síður talinn stór áhættuþáttur varðandi það að fara út í neyslu sterkari efna. Þetta mat byggir m.a. á rannsóknum á áhrifum langvarandi kannabisneyslu á miðtaugakerfið. Þannig hafa slíkar rannsóknir bent til þess að langvarandi kannabisneysla valdi breytingum í heilanum sem síðan leiðir til þess að neytendur verða í meiri hættu gagnvart því að verða háðir öðrum vímuefnum, eins og áfengi og kókaíni, en þeir sem ekki neyta kannabisefna."

Ef engar rannsóknir ,,benda skýrlega til þess að neysla kannabisefna leiði til neyslu annarra vímuefna" hvernig getur ,,neysla kannabisefna engu að síður [verið] talinn stór áhættuþáttur varðandi það að fara út í neyslu sterkari efna"? Spyr sá sem ekki veit. Er hér um einhverja óskhyggju hjá greinarhöfundi SÁÁ að ræða? Af hverju vísar greinarhöfundur ekki einfaldlega í vísindarannsókn sem sýnir ótvírætt fram á það að ,,kannabisneysla valdi breytingum í heilanum" sem leiðir til notkunar sterkari efna?

Flestir erlendir vísindamenn eru sammála um að neysla hass og maríúana - þegar heilbrigðir fullorðnir einstaklingar eiga í hlut - valdi minni heilsufarslegum, skaða en til dæmis neysla áfengis, tóbaks og koffíns. Samt sem áður eru kannabisefni bönnuð víða um heim og neytendur þeirra ofsóttir eins og um stór hættulega glæpamenn sé að ræða. Margir hafa áhyggjur af því að þessar andstæður veiki tiltrú fólks á samfélaginu og auki á virðingarleysi við lög og reglur.

Ástæðan er einfaldlega sú að slík rannsókn finnst hvergi. Fullyrðingin um að kannabis valdi ,,breytingum í heilanum" sem leiði neytendur út í neyslu sterkari efna, er byggð á aldarfjórðungs gömlum hræðsluáróðri frá Bandaríkjunum sem aldrei hefur verið studdur vísindalegum rökum. Þrátt fyrir að ítrekað hafi verið reynt að sýna fram á að kannabisneysla valdi ,,breytingum í heilanum" með tilraunum á bæði mönnum og dýrum hefur það ekki tekist. Rangfærslur af þessu tagi eru ekki bara ábyrgðarlausar heldur geta þær jafnframt verið hættulegar í öllu forvarnarstarfi.

Um svona málflutning segir til dæmis dr. Mitch Earleywine, prófessor við háskólann í Suður-Kaliforníu (USC):

,,Gateway-kenningin gefur í skyn að neysla maríúana sé fyrsta skrefið í átt til sársaukafulls ávanabindingar í sterk vímuefni ... Að halda þessari lygi fram er ótrúlega hættulegt ... Maríúana leiðir fólk ekki út í neyslu harðari efna. Sumir spyrja ef til vill: ,,Hvað skaði er skeður þótt við hræðum ungmenni með þessari hvítu lygi, sérstaklega ef það verður til þess að þau haldi sig frá neyslu vímuefna?" Eins og allar lygar kemur hún í bakið á okkur síðar meir ... Gateway-kenningin eyðileggur trúverðugleika okkar. Maríúana leiðir unglinga ekki til neyslu sterkari vímuefna, en að ljúga að þeim gerir það hins vegar."⁹