Höfundur: Atli Steinn Guðmundsson
Svæfingarlyfið ketamín varð eftirritunarskylt lyf 1. janúar 2002 og laut þá sömu reglum og t.d. morfín. Ástæður þessa má m.a. rekja til þess að lyfið var tekið að njóta vinsælda sem ofskynjunarlyf og er sem slíkt nýjasti vímugjafinn í íslensku skemmtanalífi. Sú notkun á sér þó lengri sögu í Bandaríkjunum enda er ketamín 40 ára gamalt lyf. Í netfréttum SÁÁ var bent á þessa þróun í lok ágúst á síðasta ári og talað um ,,litla bróður englaryksins" en ketamín var upphaflega búið til með það fyrir augum að leysa fencýklidín(PCP, englaryk) af hólmi vegna harkalegra aukaverkana þess sem svæfingarlyfs.
 |
Ketamín (Ketalar) eins og það lítur út undir smásjá. Fólk með menntun á sviði raunvísinda hefur hneigst til ketamínneyslu fyrir forvitni sakir vegna meintra tengsla vímunnar við ýmsar kenningar skammtaeðlisfræði. |
Ketamín rekur ættir sínar til ameríska lyfjarisans Parke-Davis. Lyfjafræðingurinn Calvin Stevens bjó lyfið til í apríl 1962 undir heitinu CL369. Nokkrar deilur risu um einkaleyfi og skráði Stevens það í Belgíu árið 1963. Í kjölfar málaferla keypti Parke-Davis einkaleyfið af honum fyrir stórfé og ketamín fór á lyfjaskrá í Bandaríkjunum 1966 sem Ketalar. Notkun lyfsins er ekki bundin við mannalækningar, dýralæknar nota það einnig við svæfingar og er sú notkun í raun útbreiddari nú á dögum þar sem ofskynjunarvirkni lyfsins hefur reynst óþægileg mönnum.
Strax árið 1967 fóru að heyrast sögur af notkun ketamíns í ýmsum annarlegum tilgangi. Árið 1970 braust heróínfíkill í Ástralíu inn í dýraspítala, fann þar Ketalar og sprautaði því í æð. Hann lýsti áhrifunum síðar sem ótrúlegu ferðalagi um ókunnar víddir. Í Argentínu notuðu hópar andatrúarfólks ketamín til að kalla fram endurfæðingarreynslu og bandarískir hermenn í Víetnam fóru ekki varhluta af sérstökum áhrifum þess.
Um 1980 var ketamín orðið áberandi í bandarískri næturklúbba- og dansmenningu og á síðasta áratug var ,,Special K" umtalað efni í danshúsum á Ibiza, í London, Berlín, New York og víðar. Árið 1997 rankaði bandaríska fíkniefnalögreglan, DEA, við sér og gaf út viðvörun vegna misnotkunar ketamíns. New York-fylki varð fyrst til að setja lyfið inn í fíkniefnalöggjöf sína og í ágúst 1999 var ketamín sett í þriðja flokk ,,Controlled Substances Act"-alríkislaganna. Þau lög skipta fíkniefnum í fimm flokka eftir hættueiginleikum, hættulegustu efnin fara í fyrsta flokk en þau hættuminnstu í fimmta flokk. Í þriðja flokki eru efni sem hafa læknisfræðilegt notagildi en hætt er við misnotkun og ávanabindingu. Þarna er t.d. um að ræða amfetamín og anabólíska stera. Lagaþróun er misjöfn í öðrum löndum, víða hefur þó aðgengi að ketamíni verið skert verulega. Indland og Mexíkó eru þó meðal landa þar sem almenningur getur keypt ketamín að vild í lyfjabúðum.
"Í ketamínheiminum er neytandinn gjörsamlega óhlutbundinn og sumir greina frá því að þeim finnist þeir aðeins vera hugsun sem geysist áfram gegnum tómið."
Hvernig virkar ketamín?
Breski geðlæknirinn Karl Jansen hefur rannsakað áhrif ketamíns á mannshugann ítarlega auk þess að kanna notkunarmöguleika þess við samtalsmeðferð í geðlæknisfræðilegum tilgangi. Í riti sínu Ketamine: Dreams and Realities ræðir hann við fjölda neytenda og gerir grein fyrir kenningum sínum um verkun ketamíns. Jansen telur ketamín bindast svokölluðum N-P-viðtökum í heilafrumum. Með þessu sé miðtaugakerfisboðefnið glútamat gert óvirkt í viðkomandi frumum sem geri það að verkum að gögn frá skynfærunum komist ekki til skila. Heilinn reyni þá að fylla í eyðurnar með gögnum frá öðrum heilastöðvum sem lýsi sér í verulegri ummyndun raunveruleikans.
Jakob Kristinsson, lyfjafræðingur á Rannsóknastofu Háskóla Íslands í lyfja- og eiturefnafræði, sagði varasamt að rugla saman tilgátum annars vegar og rökstuddum rannsóknaniðurstöðum hins vegar, í raun vissi enginn upp á hár hvernig ketamín virkaði. ,,Ketamín veldur því að menn skynja ekki sársauka og ekki umhverfi sitt, missa sem sagt algjörlega minnið. Hægt er að nota lyfið til að gera skurðaðgerðir án þess að menn finni fyrir því eða muni eftir því. Aftur á móti hefur þetta þann kost að það hefur minni öndunarbælandi áhrif en önnur svæfingarlyf," sagði Jakob. Hann sagði verkun ketamíns felast í því að sársaukaboðin flyttust til heilans en hann ynni ekki úr þeim. ,,Menn hafa verið að reyna að skýra verkunina út frá glútamati og öðrum örvandi boðefnum en hafa enga raunverulega skýringu milli handanna, alla vega ekkert sem þeir vilja hengja hatt sinn á," bætti hann við.
Ketamínheimurinn - dauðareynsla
 |
Sumir hafa orðið daglegri ketamínneyslu að bráð í leit að hinum æðsta sannleik sem sé alltaf rétt utan seilingar. Þá er algengt að neytendur telji sig færast til í tíma, jafnvel um mörg þúsund ár, og sameinast ævafornum menningarsamfélögum. Enn aðrir telja sig hafa opnað hlið inn í önnur sólkerfi. Mynd: Elísabet Olka. |
Viðmælendur Jansens eru flestir á því að ketamínvíman skapi sérstaka tilveru eða veröld - ketamínheiminn. Þar finni neytandinn hvorki mikið fyrir sjálfum sér né umhverfi sínu og sameinist gríðarmikilli vitund eða tómi. Í ketamínheiminum sé neytandinn gjörsamlega óhlutbundinn og sumir greina frá því að þeim finnist þeir í raun bara vera hugsun sem geysist áfram gegnum tómið. Algengt sé að neytendur finni á þessu stigi fyrir ótta við að þeir rati aldrei aftur til baka í sitt venjulega ástand. Aðrir eru þess fullvissir að í ketamínheiminum búi einhvers konar vitsmunaafl og sumir telja að þetta afl sé að reyna að koma til þeirra einhvers konar boðum. Sú sannfæring hefur leitt marga neytendur mjög langt og menn hafa orðið daglegri ketamínneyslu að bráð í leit að hinum æðsta sannleik sem sé alltaf rétt utan seilingar. Þá er algengt að neytendur telji sig færast til í tíma, jafnvel um mörg þúsund ár, og sameinast ævafornum menningarsamfélögum. Enn aðrir telja sig hafa opnað hlið inn í önnur sólkerfi.
Þessi sérstaka verkun ketamíns hefur laðað ýmsa aðra að lyfinu en ungt fólk í tilraunaneyslu. Fólk með menntun á sviði raunvísinda hefur hneigst til ketamínneyslu fyrir forvitni sakir vegna meintra tengsla vímunnar við ýmsar kenningar skammtaeðlisfræði. Einkum kenningar um hliðstæða raunveruleika sem byggja á summu af óendanlegum möguleikum atburða, um að hver punktur í alheiminum eigi sér samsvörun í öðrum punkti og um möguleikann á því að tvær eða fleiri öreindir geti hugsanlega verið á sama stað á sama tíma. Einn stærsti neytandinn í viðmælendahópi Jansens er prófessor í stærðfræði við bandarískan háskóla. Hann hefur sprautað sig með ketamíni í meira en áratug.
Annað megineinkenni ketamínvímunnar er hin svokallaða dauðareynsla ("near-death experience") sem margir upplifa. Birtingarform hennar geta verið mismunandi en þau algengustu eru að neytandanum finnst hann ferðast gegnum dimm göng í átt að ljósi, hann telur sig vera látinn eða honum finnst sem hann nái sambandi við æðri máttarvöld. Sumir hafa jafnvel talið sig sjá inn í helvíti. Jansen telur hugsanlegt að í sumum tilfellum verði minningar um fæðingu viðkomandi virkar en fæðing og dauði renni oft saman í eitt ferli í undirmeðvitundinni. Dauðareynslan virðist tengjast draumum en þeir sem muna drauma muna gjarnan reynslu sína í ketamínsvæfingu. Þetta var rannsakað í hópi 150 manna. Af þessum 150 sögðust 45% almennt muna drauma. Af því hlutfalli mundu 75% drauma meðan á ketamínsvæfingu stóð en aðeins 2,4% af þeim sem mundu almennt ekki drauma mundu eftir reynslu sinni í svæfingunni. Hlutfall þeirra sem muna drauma er mjög svipað hlutfalli þeirra sem upplifa dauðareynslu á ketamíni en það eru 40%.
Dr. John Lilly
 |
Bandaríski vísindamaðurinn John C. Lilly (1915-2001) gerði tilraunir með ketamín í vatnstanki sem var hannaður til að svipta skilningarvitunum nánast öllu utanaðkomandi áreiti. Með hjálp einangrunartanksins og ketamíns taldi dr. Lilly sig geta smækkað vitund sína niður í stuðul Plancks (6,624x10-27) og komist þannig á hvaða stað sem væri í alheiminum. Kvikmyndin Altered States (sem myndin hér að ofan er úr) var að hluta til byggð á þessum rannsóknum. |
Sennilega hefur enginn framkvæmt víðtækari rannsóknir á áhrifum ketamíns en bandaríski læknirinn og vísindamaðurinn John C. Lilly. Lilly, sem er þó þekktastur fyrir rannsóknir sínar á heilastarfsemi höfrunga, hannaði gríðarmikinn vatnstank sem var þannig útbúinn að skynfæri þess sem í tankinum dvaldist voru útilokuð frá nánast öllu utanaðkomandi áreiti. Ætlun hans var að rannsaka hvernig skynfærin byggju sér til forsendur þegar þau hefðu ekkert að styðjast við. Tilraunirnar undu smám saman upp á sig og Lilly sprautaði sig bæði með LSD og ketamíni meðan hann dvaldist í tankinum. Niðurstöðurnar birti hann að hluta árið 1978 í ritinu The Scientist - A Novel Autobiography. Þar segir Lilly frá því hvernig hann missti smám saman allt raunveruleikaskyn á fimmtán ára tímabili.
Hann þóttist þess fullviss að hann væri staddur á árinu 3001 og eitt sinn er hann sprautaði sig með ketamíni á salerninu í flugvél taldi hann að verur frá öðrum hnöttum hefðu náð sambandi við sig gegnum salernisspegilinn. Upplýsingar frá þeim um ýmis yfirvofandi samsæri leiddu til þess að Lilly reyndi ítrekað að ná tali af Ford Bandaríkjaforseta til að vara hann við. Með hjálp tanksins og ketamíns taldi Lilly sig geta smækkað vitund sína niður í stuðul Plancks (6,624x10-27) og komist þannig á hvaða stað sem væri í alheiminum.
Lilly slapp lifandi frá rannsóknum sínum og náði geðheilsu á ný. Hann hlaut lof vísindasamfélagsins fyrir höfrungarannsóknir sínar og er fyrirmyndin að persónunni Wonko the Sane í skáldsögu Douglas Adams, So Long and Thanks for All the Fish. Lilly lést 30. september árið 2001, 86 ára gamall.
Ketamín á Íslandi
Misnotkun ketamíns hérlendis hefur, eftir því sem best er vitað, verið bundin við að efnið er þurrkað og tekið í nefið í duftformi. Þær tvær tegundir lyfsins sem íslenskir læknar nota fengu markaðsleyfi 1976 og 1985. Hrund Hólm, dýralæknir hjá Lyfjastofnun, segir ketamín með betri svæfingarlyfjum sem notuð séu við dýralækningar og notkun þess sé mikil á þeim vettvangi hérlendis. Það sé þó aldrei notað eitt sér, alltaf séu gefin róandi lyf með þar sem dýrin verði mjög óróleg vegna aukaverkananna. ,,Það sem er gott við ketamínið er að það er öruggt, það er vel þekkt og það verkar mun lengur en barbítúröt [flokkur svefnlyfja og róandi lyfja] og hentar því vel fyrir stóran hluta aðgerða sem dýralæknar framkvæma daglega," útskýrði Hrund. Hún sagði enn fremur að í flestum tilfellum væri lyfinu sprautað í æð eða vöðva, það færi eftir dýrategundum. Um eftirritunarskyldu ketamíns frá næstu áramótum sagði Hrund að lyfið hefði verið gert eftirritunarskylt í Noregi 1998 vegna hættunnar á misnotkun þess sem ofskynjunarlyfs. Evrópska lyfjamálastofnunin hefði auk þess verið þátttakandi á fundi um málið haustið 2000 þar sem hvatt hefði verið til aukins eftirlits. ,,Allir sem kaupa lyfið og nota það verða að geyma það í læstum skáp og skrá niður alla notkun. Lyfjaeftirlitið heldur svo utan um þær skráningar," sagði Hrund.
"Misnotkun ketamíns er stórhættuleg, lyfið getur valdið öndunarbælingu og ómögulegt er að spá fyrir um hvað geti orðið sé því blandað við áfengi eða önnur fíkniefni."
Sveinn Geir Einarsson, yfirlæknir á svæfingadeild St. Jósefsspítala í Hafnarfirði, segir notkun á ketamíni meðal svæfingalækna fara minnkandi. Helst sé notkunin stöðug á vettvangi slysa. ,,Þetta er kjörlyf á slysstöðum vegna þess að það er eina svæfingarlyfið sem gefið er í æð sem hefur líka verkjastillandi eiginleika. Þar sem ég var erlendis var þetta á tímabili notað þegar maður fékk inn mjaðmarbrot hjá gömlu fólki. Þá gerði maður við það í mænudeyfingu en til þess að geta lagt mænudeyfinguna varð maður að leggja fólk yfir á brotnu hliðina og þá gaf maður oft pínulítið ketamín. Bæði til að minnka verkinn og til að fá fólk til að sofna. Þetta verkaði ágætlega en gallinn var sá að þessir sjúklingar kvörtuðu undantekningarlaust yfir martröðum í svæfingunni. Þess vegna er ég mjög hissa þegar ég heyri að fólk sé farið að nota þetta sem lyf á skemmtistöðum," sagði Sveinn. ,,Ég hef aldrei heyrt neinn hæla ketamíni," bætti hann við. Hann segir það enga spurningu að misnotkun ketamíns sé stórhættuleg, svæfingarlyf geti valdið öndunarbælingu og ómögulegt sé að spá fyrir um hvað geti orðið sé því blandað saman við áfengi eða önnur fíkniefni.
Á Vogi fengust þær upplýsingar að á þessu ári hefðu fjórtán vistmenn þar játað á sig fikt við ketamín. Allt væri það fólk á aldrinum 18 - 25 ára. Þórarinn Tyrfingsson yfirlæknir kvað þetta yfirleitt vera tilraunaneyslu sem þyrfti e.t.v. ekki að segja svo margt um gang mála að öðru leyti. ,,Þetta virðist vera tímabundin neysla vegna þess að hvetjandi áhrif til að halda sig í þessu, þ.e.a.s. vellíðan, er ekki það sem er áberandi í þessari neyslu. Menn tala um að þeir séu að sækjast eftir að vera ,,ruglaðir" og mér finnst það dálítið sérstakur þáttur í þessari blönduðu neyslu. Við höfum alltaf haft áhyggjur af þessari tilhneigingu sjúklinga okkar til að leita í þetta af því að við höfum talið að geðheilbrigði væri ekki gott hjá þessum einstaklingum," sagði Þórarinn um neyslu ofskynjunarlyfja yfirleitt.
 |
Ketamín er yfirleitt notað sem stungulyf. Misnotkun ketamíns hérlendis er hins vegar bundin við að efnið er þurrkað og tekið í nefið í duftformi. Þórarinn Tyrfingsson hjá SÁÁ segist ekki trúa því að efni á borð við ketamín geti keppt við þau efni sem nú eru hvað algengust, t.d. amfetamín, kókaín og E-pilluna. Ástandið sem flestir neytendur sækjast eftir er aukið sjálfstraust og atorka, en ekki ofskynjanir, segir hann. |
Hann sagðist ekki sjá að efni á borð við ketamín gæti keppt við þau efni sem nú eru hvað algengust, t.d. amfetamín, kókaín og MDMA (alsælu). Ástandið sem flestir neytendur sæktust eftir væri aukið sjálfstraust og atorka, ekki ofskynjanir. ,,En þetta mun alltaf fylgja, alveg eins og LSD. LSD er fyrst og fremst notað núna vegna þess að það er ekki hægt að mæla það í þvagi, það er ekki hægt að sanna upp á þig að þú sért að nota það. Þess vegna eru menn að finna það í fangelsum." Um hættueiginleika ketamíns sérstaklega sagðist Þórarinn efast um að það hefði verið skoðað nægilega vel hvaða áhrif ketamín hefði á fólk við langvarandi endurtekna notkun. Þá væri mjög erfitt að segja til um hættuna þegar það blandaðist inn í aðra neyslu. ,,Það getur verið mjög hættulegt fyrir hluta fólks að nota þessi efni. Þá er ég að vísa til fólks sem á nákomna ættingja með alvarlega geðsjúkdóma, fólks sem er með ákveðna þætti í erfðunum. Ætli það séu ekki svona fimmtán prósent af okkur sem geta ekki notað þessi ofskynjunarefni vegna þess að við setjum geðheilsuna í hættu," sagði Þórarinn að lokum.
Ólafur Guðmundsson, hjá fíkniefnadeild lögreglunnar í Reykjavík, segist lítið hafa orðið var við ketamín á sínum vígstöðvum, varla væri um marga neytendur að ræða. ,,Við höfum nú ekki orðið varir við mikla ketamínneyslu hér á landi en við höfum haft spurnir af henni í gegnum neytendur sem hafa sagt okkur að þeir hafi notað þetta efni. Við höfum eingöngu þeirra orð fyrir því," sagði Ólafur. Hann bætti því við að hann byggist ekki við að ketamín næði að skjóta rótum hér. ,,Það þarf virkilega harðan neytanda til að nota efni eins og ketamín oftar en einu sinni, þetta er mjög óþægileg víma oft á tíðum enda er efnið stórhættulegt," sagði Ólafur enn fremur.
Íslenskur ketamínneytandi
Eftirfarandi er úr viðtali við neytanda sem hefur notað ketamín reglulega frá því snemma á þessu ári. Hann var beðinn um að lýsa dæmigerðri ketamínvímu. ,,Ketamínvíma fjarlægir alla heilbrigða skynjun á umhverfið. Þér finnst eins og það sé verið að ýta á þig og þú finnur fyrir miklum þrýstingi inni í líkamanum. Sjónsviðið þrengist alveg rosalega, stundum verður það bara að punkti fyrir framan þig. Þá finnst þér þú verða mjög léttur og fyrir vikið er oft erfitt að ganga. Svo geturðu dottið alveg inn í þinn heim, fundist þú vera í bíómynd eða á 17. öld. Þú horfir kannski á [tónlistar]myndband sem er þrjár mínútur og finnst það vera þrír tímar."
Hvað með óttann við að komast ekki til baka?
"Ketamínvíma fjarlægir alla heilbrigða skynjun á umhverfið. Sjónsviðið þrengist alveg rosalega, stundum verður það bara að punkti fyrir framan þig."
Íslenskur ketamínneytandi
,,Hann er rosalegur. Ég finn þennan ótta alltaf í miðri vímunni eða þegar ég er hæst uppi, hvort ég fari til baka eða hvort ég verði alltaf svona. Þegar víman fer að dala finn ég fyrir stirðleika í fingrum og liðum en líður mjög vel. Það er eins og þetta sjúgi alla orku úr líkamanum, þetta er það fíkniefni sem hefur komið mér hæst upp af öllu."
Hvað er óþægilegast?
,,Þegar maður dettur inn í einhvern furðulegan fjarlægan raunveruleika. Þú situr samt bara kyrr, þetta er allt að gerast í hausnum á þér. Mér finnst ótrúlega óþægilegt að tala við ókunnugt fólk þegar ég er á þessu og hreyfigeta getur orðið takmörkuð, þú þarft oft að styðja þig við eitthvað og snöggar hreyfingar eru mjög óþægilegar. Ég hef líka lent í því að geta ekki klætt mig í skó."
Hver eru eftirköstin af þessari vímu?
,,Ég hef ekki fundið fyrir neinum niðurtúr eftir ketamín, mér finnst aðallega að ég sé gjörsamlega búinn, eins og eftir stífa æfingu, mikil þreyta og dálítill stirðleiki."
Hversu útbreitt er ketamín á Íslandi?
,,Það er ótrúlega vinsælt hjá þeim sem vita af því en það er ekki stór hópur. Margir þora ekki að taka þetta þegar þeir sjá annað fólk á þessu en aðrir geta ekki beðið eftir að prófa. Eftirspurnin er þokkaleg, það eru margir að spyrja um ketamín þegar það er tómt [ekkert er til]. Sumarið hérna var mjög gott hjá tveimur mönnum sem seldu ketamín. Ef það nær að haldast hérna á Íslandi í einhvern tíma er það komið til að vera."
|
Vísa á þessa grein
Prenta greinina
Mitt álit
Fara efst á síðu
