Þessar breytingar á viðhorfum til hlutverks skólanna hafa fundið sér leið inn í íslensk lög um skólamál. Í reglugerð fyrir menntaskóla 1974, 15. gr., segir:

"Ætlast er til þess að nemendur sitji prúðir og skrái niður af andtakt hvert orð sem hrekkur of vörum kennarans."

,,Kennslan skal í hvívetna miða að því að glæða sjálfstæða hugsun og andlegan heiðarleik nemenda. Skulu kennarar, eftir því sem hver námsgrein gefur tök á, veita nemendum tækifæri til að efla dómgreind sína og sanngirni með því að kynnast ólíkum kenningum og skoðunum, gagnrýna viðhorf og niðurstöður og fella rökstudda dóma. Skal jafnan að því stefnt, að nemendum skiljist af eigin raun, að markmið námsins er ekki fyrst og fremst að tileinka sér viðtekin þekkingaratriði og sjónarmið heldur að læra að umgangast staðreyndir og hugmyndir af heiðarleik, víðsýni og umburðarlyndi."

Fögur fyrirheit breyta þó engu um þá staðreynd að menntakerfi Íslands er fyrst og fremst ætlað að innræta nemendum þann hugmyndafræðilega grundvöll er samfélagið byggist á. Lítil áhersla er lögð á að þroska með nemendum hæfni til rökfræðilegrar hugsunar, hvað þá að æfa nemendur í að tjá hugsanir sínar, rökstyðja gagnrýni sína eða skoðanir. Þess í stað er lagt meginkapp á að innræta þeim sem flestar staðreyndir um sem flesta hluti á sem skemmstum tíma með sem minnstri fyrirhöfn. Bandaríski sálfræðingur Charles T. Tart gagnrýnir ítroðslu og utanbókarlærdóm í menntakerfi Vesturlanda. Hann segir:

,,Árangurinn verður álitlegt safn staðreynda og sæmilega þjálfuð rökhyggja en lítil dómgreind. Án dómgreindar geta einstaklingarnir ekki dæmt um hvort þeir noti rökhyggju sína til góðs. Rökhyggjan mun segja þeim fyrir um afleiðingu athafna sinna en ekki hvort sú útkoma sé rétt eða röng."

Þekkingin er álitin vera forði laustengdra upplýsinga. Slíkt mat meinar manni að skilja, að mörg vandamál stafa ekki of skorti á upplýsingum heldur gnægð rangra upplýsinga, sem eru annað hvort takmarkaðar að sannleiksgildi eða hafa verið túlkaðar á óréttmætan hátt. Við erum síðan oft tilfinningalega háð þessum upplýsingum og eigum erfitt með að gera okkur í hugarlund að þær séu rangar og þurfi endurskoðunar við. Lærdómur getur því oft verið fólginn í því að losa sig við áðurfengna ,,þekkingu".

Menntastofnanir nútímans eiga sér ekkert heildarmarkmið. Þar er kennslan við það eitt miðuð að búa nemendur undir hlutverk sitt í neyslusamfélaginu. Námið er skoðað sem trygging fyrir efnahagslegu öryggi. Gildismat efnishyggjunnar kennir að sá okkar er merkilegastur sem á mest af efnislegum gæðum, er neyslufrekastur og getur komið mestu í lóg. Fyrr eða síðar uppgötvar nútímamaðurinn að það er blekking að menn geti keypt sér ,,hamingju".

Skipulag og hugmyndalegur bakgrunnur íslenskra menntastofnana einkennist af viðhorfum atferlissálfræðinnar. Þar er gert ráð fyrir að mótun einstaklinga sé háð verðlaunum og refsingum er orsaka skilyrt viðbrögð í atferli manna. Þessi viðhorf speglast í nákvæmu próf- og einkunnakerfi sem síðan markar með nemendum skilyrt viðbrögð er við nefnum samkeppni. Námið verður því einmanaleg píslarganga þar sem hver er sjálfum sér næstur.

Kennslan er við það eitt miðuð að búa nemendur undir hlutverk sitt í neyslusamfélaginu. Námið er skoðað sem trygging fyrir efnahagslegu öryggi og það sem numið er hefur lítið gildi í samanburði við prófskírteinið og þær tölur sem þar standa. Abraham H. Maslow lýsir þessu á dæmigerðan hátt: ,,Vegna þess að lokaprófið eitt er talið hafa raunverulegt gildi þykir það tímaeyðsla af þjóðfélaginu og meiri háttar sorgarefni foreldra ef nemandi yfirgefur skólann án þess að ljúka síðasta ári. Við könnumst öll við móðurina sem barmar sér yfir þeirri heimsku dóttur sinnar að hafa hætt námi og gift sig, því þar með hafi skólagangan orðið ,,til einskis" Gildi þeirrar þekkingar sem hún aflar sér með þriggja ára námi hefur gjörsamlega gleymst!"

"Mörg þekkjum við dæmi um afburðagreinda nemendur sem hrökklast frá námi sökum lítils svigrúms til að tjá sig innan þröngskorðaðs skólakerfis."

Enska orðið ,,university" (háskóli) er komið af sama stofni og latneska orðið universitas sem merkir heilleiki eða ,,heildun". Segja má að þýðing orðsins feli í sér æskilegt markmið alls skólanáms sem er heildun persónuleikans. Heildun persónuleikans er viðleitni sem miðar að því að tengja líkama, tilfinningar, hvatir, vilja, huga og sjálf mannsins í vel starfandi heild. Til þess þarf fræðslu sem snertir bæði vitundarlíf mannsins og hinn félagslega veruleika. Námið má ekki vera einhliða og leggja annað hvort áherslu á hið hlutlæga eða hið huglæga. Þetta þýðir að þróa verður vitund nemandans samhliða þekkingu á mannlegum kjörum, þjóðfélagslegri byggingu og þeim lögmálum er ráða sögulegri þróun. Skólinn þarf að breytast í sálræktarstofnun sem eflir með mönnum tilfinningaþroska, siðgæðskennd, vitundarvöxt og leggur áherslu á lífsgildi og tilgang með lífinu. Þessi stefna í kennslumálum er nefnd mannúðleg eða heildræn menntun. Hún á upptök sín í þeirri útvíkkun á verksviði vísinda sem varð á síðari hluta síðustu aldar þegar vísindamenn tóku að rannsaka dýpri vitundarsvið mannshugans, hugleiðingu, ,,æðri varurð og hina kosmísku vitund mannsins".

Skólinn þarf að breytast í sálræktarstofnun sem eflir með mönnum tilfinningaþroska, siðgæðskennd, vitundarvöxt og leggur áherslu á lífsgildi og tilgang með lífinu. Þessi stefna í kennslumálum er nefnd mannúðleg eða heildræn menntun. Hún á upptök sín í þeirri útvíkkun á verksviði vísinda sem varð á síðari hluta síðustu aldar þegar vísindamenn tóku að rannsaka dýpri vitundarsvið mannshugans, hugleiðingu, ,,æðri varurð og hina kosmísku vitund mannsins". Ljósmynd: Bragi Þór Jósefsson.

Talsmenn heildrænnar stefnu í kennslumálum hafa gagnrýnt ítroðslu og utanbókarlærdóm menntastofnana samtímans. Þeir segja að þrátt fyrir að flestum sé ljóst að í skólum finnist mismunandi manngerðir með ólík áhugamál sé öllum veitt sams konar menntun. Hvorki er tekið tillit til ólíkra manngerða né reynt að glæða mismunandi hæfileika námsmanna. Þess háttar menntunaraðferð krefst stundum meiri aðlögunarhæfni en margir búa yfir. Mörg þekkjum við dæmi um afburðagreinda nemendur sem hrökklast frá námi sökum lítils svigrúms til að tjá sig innan þröngskorðaðs skólakerfis. Einhliða nám veldur þar að auki tilfinningalegri ag sálfræðilegri bælingu sem er almenn í skólum Vesturlanda.

Forsvarsmenn heildrænnar menntunar styðjast við vísindalegar athuganir sem leitt hafa í ljós að hugarstarf mannsins er tvenns konar: sundurgreinandi og vitsmunalegur hugsanagangur sem tengist vinstra heilahveli og innsær og samtengjandi hugsanagangur sem tilheyrir hægra heiiahveli. Vísindarannsóknir leiddu í ljós að fólk sem orðið hefur fyrir meiðslum á vinstra hveli heilans átti erfitt með orðræna tjánngu eða missti jafnvel málið en röskun á hægra heilahveli hafði aftur á móti engin áhrif á talmál einstaklinga en truflaði þess í stað listræna hæfileika, sköpunargáfu, jafnvægistilfinningu líkamans og svo framvegis. Þeir sem aðhyllast heildræna menntastefnu telja að vestræn menning einskorði sig um of við hugarstarf vinstra heilahvels og vilja að menntakerfið þjálfi með nemendum hæfileika beggja hvela.

Robert E. Ornstein leggur áherslu á að hvort tveggja sé jafnmikilvægt.

,,Til dæmis eru báðar aðferðirnar óaðgreinanlega tengdar í vísindastörfum; sú fyrrnefnda hefur úrslitaáhrif þegar kemur að talfræðilegri flokkun og túlkun á upplýsingum, en innsæ-samtengjandi aðferð er nauðsynleg á byrjunarstigi rannsóknarinnar þegar vísindamaðurinn fær hugboð um (stundum í svefni) hvernig skyldleika tveggja eða fleiri hluta er háttað og hvers konar tilraun geti skýrt og rannsakað þessi tengsl."

Menntakerfi samtímans leggur áherslu á tölfræðilega og sundurgreinandi hugsun með þeim afleiðingum að hinn innsæi þáttur hugans þroskast hluttallslega minna. Ef maðurinn vill skilja rannsóknarefni sitt til hlítar og fá vitneskju um það frá mörgum hliðum og ólíkum sjónarhornum verður hann ásamt rökhugsun að nota innsæi. Innsæi (in-tueri, ,,að sjá hið innra") er huglæg þekkingarleið sem hefur verið viðurkennd bæði á Austurlöndum og Vesturlöndum. Hún er bein upplifun á hug- og hlutlægum veruleika sem styðst ekki við upplýsingar skynfæranna né vitræna hugsun.

Carl G. Jung telur innsæi eiga sjálfstæða tilveru sem óháð og afmarkað sálfræðilegt ferli. Það er ekki ,,eitthvað andstætt í rökhugsun heldur eitthvað sem er fyrir utan verkahring rökhugsunar". Annar vestrænn sálfræðingur, ítalinn Roberto Assagioli, skoðar ,,innsæi fyrst og fremst sem tæki til skilnings, þ.e. huglægt skilningarvit eða leið til að skynja raunveruleikann. Það er samtengjandi í eðli sínu að því leyti að það skynjar heild tiltekins ástands eða sálræns veruleika. Það starfar ekki frá hinu smáa til hins stærra - líkt og sundurgreinandi hugur gerir - heldur upplifir beint hina lifandi heild."

Með því að gera þróun vitundarinnar eða útvíkkun hugans, til dæmis iðkun hugleiðslu, að eðlilegum hluta skólastarfsins er hægt að efla huglæga þekkingu að mati talsmanna heildrænnar menntunar. Þannig telja þeir að stuðla megi að heildun persónuleikans og efla skilning nemanda á sjálfum sér og hvernig þeir haga sér í samskiptum við aðra.