Huxley hafði ríka þörf fyrir að upplifa andlega eða trúarlega reynslu í líkingu við þá sem dulspekingar trúarbragðanna hafa sannreynt og sumir listamenn túlkað í verkum sínum. Hann var þeirrar skoðunar að dulræn vitundarreynsla væri ekki aðeins heilnæm og brýn tilbreyting frá hinu meðvitaða hugsunarferli heldur forsenda raunverulegra þjóðfélagsbreytinga. Ef leysa ætti aðkallandi vandamál mannkyns, eins og vígbúnaðarkapphlaup, efnahagslegt misrétti og umhverfismengun, væri ekki nóg að breyta einstökum samfélagsþáttum, heldur einnig þeirri grunnvitund sem liggur að baki sjálfskennd eða persónuleika nútímamannsins. Nauðsynlegt væri að vinna að breytingum á sjálfum sér, lífsstíl, viðbrögðum og verðmætamati, engu síður en að breyta þjóðfélaginu. Huxley hugleiddi hvort hanna mætti lyf sem gætu stuðlað að einstaklingsþroska. ,,Það er hægt að hugsa sér lyf," segir hann, ,,sem veita mönnum mikla sælukennd, líkt og hin skapandi gleði sem er ein af forsendum góðs árangurs í þroska manna og sem einnig kynnu að lækka þann vegg sem venjulega skilur á milli venjulegs huga og fullþroskaðrar vitundar."¹

,,Með hjálp meskalíns ferðaðist Huxley um hugarsali og skynheima sem honum hafði ekki órað fyrir að hann ætti nokkurn tímann eftir að upplifa."

Ekki er vitað hvaða lyf Huxley prófaði í leit sinni að hugljómunarlyfinu en honum þótti einsýnt að hvorki áfengi, ópíum, kókaín eða kannabis kæmu að liði í þessu sambandi. Það var ekki fyrr en 6. maí árið 1953 að Huxley, nálega sextugur að aldri, komst loks í kynni við lyf sem hann áleit til þess fallið að hafa þroskavænleg áhrif á neytandann. Huxley bjó þá í Los Angeles í Kaliforníuríki. Hann hafði rekist á grein eftir samlanda sinn Humphrey Osmond, ungan geðlækni, sem stundaði rannsóknir í Kanada á því hvernig nota mætti meskalín og LSD-25 við meðhöndlun sjúklinga með geðklofa. Osmond sagði algengt að heilbrigt fólk sem væri undir áhrifum meskalíns teldi sig hafa næma tilfinningu fyrir því hvernig þeir sem þjást af geðklofa skynji veruleikann. Hann lagði þess vegna til að inntaka lyfsins yrði hluti af menntun lækna, hjúkrunarfræðinga og annars starfsfólks geðsjúkrahúsa svo það fengi fyllri mynd af líðan sjúklinga sinna. Huxley hreifst af þessum hugmyndum og bauðst til að taka þátt í frekari rannsóknum á áhrifum meskalíns. Osmond fannst tilboðið freistandi. Huxley var ekki aðeins heimsfrægur rithöfundur sem naut virðingar fyrir gáfur og afburðaþekkingu á mörgum sviðum vísindanna, heldur var hann opinn fyrir nýjungum og óragur við að gagnrýna viðtekin sannindi. Osmond kveið þó fyrir tilrauninni því ,,þótt líkurnar á því væru hverfandi" vildi hann síður komast á spjöld sögunnar fyrir að ,,vera maðurinn sem gerði Aldous Huxley sturlaðan".²

Peyótí-sandkaktusinn sem vex í Mexíkó og suðurvesturhluta Bandaríkjanna er vegsamaður sem gjöf guðanna af ýmsum þjóðflokkum indíána. Peyótí, sem og meskalín, hið vímugefandi innihaldsefni sandkaktussins, er hins vegar bannað í flestum vestrænum ríkjum. Banninu er framfylgt af sömu aðilum og láta sér ekki til hugar koma að banna áfengi eða reyktóbak þó vitað sé að þessi löglegu fíkniefni hafi mun skaðlegri áhrif á neytendur og samfélagið. Því miður hefur bann á kannabis, meskalíni, psílócýbín og LSD ekki lagt neitt af mörkum raunhæfs skilnings á þessum lyfjum en vissulega tafið fyrir vísindalegri rannsókn þeirra. Það er mikil ógæfa því aðeins skýr og hleypidómalaus skilningur á eiginleikum þeirra, læknislegum eða öðrum, getur stuðlað að skynsamlegri og uppbyggilegri notkun þeirra og eytt misnotkun.

Það voru óþarfa áhyggjur. Silfurhvítu meskalínkristallarnir sem leystir voru upp í hálfu glasi af vatni reyndust vera tilefni vitundarvakningar og dýrmætrar andlegrar reynslu. Huxley ferðaðist um hugarsali og skynheima sem honum hafði ekki órað fyrir að hann ætti nokkurn tímann eftir að upplifa. Hálfa aðra klukkustund eftir töku 400 millígramma af meskalíni tóku hverdagslegir smáhlutir á sér nýja og undursamlega mynd. "Ég var að sjá," sagði hann, "hið sama og Adam hafði séð að morgni sköpunar sinnar - kraftaverk, dýrleg augnablik, hinnar nöktu tilveru." ,,Er þetta þægileg reynsla?" spurði einhver. ,,Hún er hvorki þægileg né óþægileg," svarar Huxley, ,,hún bara er."³

Huxley segir að hæfileikinn til að muna og hugsa rökrétt undir áhrifum meskalíns minnki lítið ef nokkuð. Sjónáhrifin dýpka en það sem meira er um vert þá virðist neytandinn losna tímabundið undan fastmótaðri túlkun hugans á síbreytilegum straumi skynjana, geðbrigða og hugsana. Hin sálarlega uppbygging sem skipuleggur skynjanir hans er ekki lengur sjálfvirk né storknuð af fyrri reynslu. Hann horfir á heiminn með augum barnsins, frá fersku sjónarhorni, líkt og hann sé að sjá alla hluti í fyrsta sinn. Rúmið, þriðja víddin, skiptir ekki lengur máli og tíminn hefur enga þýðingu. Viljinn hverfur einnig í skuggann. Meskalínneytandinn sér enga ástæðu til að gera neitt sérstakt og finnst flest af því sem hann áður taldi þess virði að berjast og þjást fyrir vera hjóm eitt. Hann hefur um annað merkilegra að hugsa sem hann getur skynjað með aukinni dýpt og næmi í báðum heimum, hinum ,,innri" og hinum ,,ytri", samtímis eða sitt á hvað.

"Samhliða notkun lyfja verður að koma til sögunnar endurmenntunarferli sem brýtur upp skilyrðingu uppeldis og félagsmótunar."

Þegar Huxley nær hæstu hæðum uppljómunar í vitundarvímunni skilur hann loks tiltekið koan zen-búddhista sem hafði verið honum eins og lokuð bók. Koan er þversögn eða fjarstæðukennd spurning sem zen-meistarar lögðu fyrir lærlinga sína til þess að sýna fram á haldleysi tvíhyggjunnar. ,,Hvernig hljómar klapp einnar handar?" er dæmi um spurningu eða koan sem sundurgreinandi og línuleg ,,annað hvort eða"-hugsun ræður ekki við. Hún er ofvaxin þeirri vitund sem flestir þekkja og verður, samkvæmt heimspeki Austurlanda, ekki höndluð nema með því að fara handan við skynmyndir, hugtök og ímyndanir hugans. Þar er kennt að þegar egóið, eigingjarnt hnoð langana, vona og metnaðar, víkur sem kjarni vitundarinnar verður sjálfið, eilíft og takmarkalaust, þungamiðja persónuleikans. Þeir sem leggja stund á jóga, tantra eða aðra esóteríska þjálfun vita að sjálfsuppgötvun af þessu tagi er afar fátíð, og þá sjaldan sem hún gerir vart við sig, varir hún aðeins í skamma hríð. Sú staðreynd að Huxley skuli hafa orðið fyrir glömpum eða leiftrum af æðri vitund undir áhrifum meskalíns vekur með honum þær vonir að nú hafi hann ef til vill fundið hugopnunarlyfið sem hann leitaði að.

Svissneski efnafræðingurinn Albert Hofmann (1906 - ) sem uppgötvaði LSD-25 sést hér við iðkun Tai Chí. Dr. Hofmann heldur á ling chí sveppi í annarri hendi en myndin var tekin í áttræðisafmæli vísindamannsins sem er ennþá í fullu fjöri og verður hundrað ára 11. janúar 2006. Dr. Albert Hofmann samtengdi LSD úr lýsergínsýru og díetýlamíði fyrst árið 1938. Þetta var tuttugusta og fimmta efnasambandið sem hann samtengdi (því nefnt LSD-25) þegar hann var að rannsaka efnasambönd í korndrepi, en það er sveppur sem vex á rúgi. Það var þó ekki fyrr en 16. apríl 1943 að hann uppgötvaði skynörvandi áhrif LSD-25 þegar hann innbyrði örlítið magn af því fyrir slysni í gegnum húð fingurgóms. LSD-25 er óhemjumikilvirkt efni en aðeins 1/10000 úr grammi dugir til að valda stórtækum breytingum á skynjunum neytandans. Nokkru síðar tókst dr. Hofmann einnig að einangra og samtengja hið virka innihaldsefni psílócýbín-sveppsins sem indíánaþjóðflokkar Mexíkó nefna ,,hold guðs". Það er ein af harmsögum læknisfræðinnar á síðustu öld að bæði þessi lyf voru bönnuð til lækninga og jafnvel vísindalegra rannsókna. Tildrög bannsins má rekja til æsifrétta óvandaðra blaðamanna og ákvörðunar misviturra stjórnmálamanna. Læknar og fræðimenn sem báru í bætifláka fyrir bannið áttu það sameiginlegt að hafa enga þekkingu á málefninu og urðu sér til háborinnar skammar. Ljósmynd: Christian Rätsch.

Árið 1954 sendi Huxley frá sér bókina Doors of Perception (Dyr skynjunarinnar) og tveimur árum síðar Heaven and Hell (Himnaríki og helvíti) en bæði ritin lýsa breytingum sem urðu á skynjun og sjálfsvitund hans við inntöku meskalíns og hvaða ályktanir hann dró af þeirri reynslu. Einkunnarorð fyrra ritsins er ljóðlína eftir enska skáldið og dulhyggjumanninn William Blake: ,,Ef dyr skynjunarinnar væru hreinsaðar myndi allt birtast manninum eins og það er, óendanlegt." Þar tekur Huxley undir þá tilgátu franska heimspekingsins Henri Bergsons að heilinn og taugakerfið séu eins og hlíf eða sía sem verndar lítilmótlegan huga okkar gegn fargi og yfirþyrmandi áhrifum heildarhugans. Samkvæmt þessu skynjar maðurinn í venjulegri dagsvitund eingöngu áreiti eða upplýsingar sem eru honum nauðsynlegar til að geta starfað á viðunandi hátt í efnisheiminum. Neysla meskalíns og annarra skynörvandi efna, hugtæknileg iðkun jóga, dáleiðsla, svipting skynjunar, eins og þekkist meðal einsetumunka og þeirra sem einangra sig árum saman í hellum eða lokuðum hofum, svefnleysi, föstur og aðrar sjálfspíslir eru að hyggju Huxleys aðferðir sem maðurinn hefur notað til að draga úr varnarafli heilans og hleypa víðfeðmari tilbrigðum skynjana í gegn. Þannig vaknar óræð vitund sem ber með sér auðkenni heildarhugans og verður ekki skilin né skilgreind með hugtökum eða rökum skynseminnar.

Huxley var þó fullkomlega ljóst að andleg vitundarreynsla sem upplifuð er með atbeina lyfja er einatt skammærri og ristir grynnra en sá árangur sem næst með langtíma innri viðleitni. Samhliða notkun sálkannandi efna yrði því að koma til sögunnar einhvers konar endurmenntunarferli sem eflir athyglisgáfuna og brýtur upp skilyrðingu uppeldis og félagsmótunar. Í því sambandi mælti hann með Alexanderstækni, augnþjálfun W.H. Bates, Gestaltmeðferð, jóga og öðrum sálvaxtaraðferðum sem eru innan vébanda þess sem nú er nefnt heildræn heilsufræði. Sumar þessara aðferða eru ekki aðeins notaðar til lækninga heldur stundaðar af heilbrigðu fólki sem vil vaxa frá takmörkunum sínum í átt til fyllri birtingar eigin möguleika. Þó meskalín komi sér vel þegar kanna þarf fjarlægari vitundarsvið hugans, því það er hvorki ávanabindandi né skaðlegt heilsu manna, getur það haft slæm áhrif á þá sem eru með veika lifur, auk þess sem víman af inntöku þess varir lengur en heppilegt er talið. Meskalín er þess vegna ekki hið fullkomna hugljómunarlyf að mati Huxleys þó það sé vissulega ákjósanlegra en áfengi og tóbak. Huxley gerði einnig tilraunir með LSD-25 og áleit það standa feti framar en meskalín þegar kom að því að flytja menn yfir á æðstu svið tilfinninga og vitundar.

"Samhliða notkun lyfja verður að koma til sögunnar endurmenntunarferli sem brýtur upp skilyrðingu uppeldis og félagsmótunar."

Huxley furðar sig á - í ljósi þess hversu skaðleg fíkniefni tóbak og áfengi eru - að ekki skuli vera lögð meiri áhersla á að finna upp önnur lyf sem gætu fullnægt þörf mannsins fyrir breytt vitundarástand. Í stað þess að hvetja vísindamenn til að rannsaka hvort hugsanlega megi hafa gagn af tilteknum vímuefnum, eins og t.d. meskalíni og LSD-25, hlaupa stjórnvöld til og banna vörslu þeirra og dreifingu með þeim afleiðingum að viðskipti með þau færast til undirheimanna. Fyrir vikið eykst óábyrg og óyfirveguð meðferð lyfjanna og allar vísindarannsóknir sem miða að öðru en að sýna fram á skaðsemi þeirra eiga erfitt uppdráttar. Huxley taldi ósennilegt, með hliðsjón af reynslu liðinna alda, að mannkynið myndi nokkurn tímann gefa neyslu vímuefna fyllilega upp á bátinn. ,,Flest allir," segir hann, ,,lifa þegar verst gegnir svo tilbreytingarlausu, fátæklegu og takmörkuðu lífi að hvötin til að sleppa, löngunin til að yfirstíga sjálfan sig, þótt ekki sé nema stutta stund, er og hefur alla tíð verið ein helsta þrá sálarinnar. List og trúarbrögð, kjötkveðjuhátíðir og taumlaus gleðskapur, dansleikir og ræðuhöld - allt er þetta ,,dyr á veggnum" eins og [breski rithöfundurinn] H.G. Wells kallaði það."⁴

Þó áfengi geti stundum verið gleðigjafi er það ekki hugopnunarlyf að mati Aldous Huxleys. Samkvæmt Huxley gildir hið sama um vímuefni eins og kókaín, kannabis, amfetamín, ópíum og úrefni þess, morfín og heróín. Hann hafði aftur á móti meiri trú á að meskalín og einkum LSD-25 gætu reynst gagnleg lyf ef þau væru notuð undir eftirliti og handleiðslu sérfræðinga. Skrif Huxleys um hugopnunarlyf féllu í góðan jarðveg hjá uppreisnargjörnum æskulýð 68-kynslóðarinnar. Bandaríska rokkhljómsveitin Doors með söngvarann Jim Morrison í broddi fylkingar fékk nafn sitt að láni frá bók Huxleys um meskalín og Bítlarnir höfðu mynd af honum á albúmi hljómplötunnar Sgt. Peppers Lonely Hearts Club Band (1967) sem markaði tímamót í dægurtónlist og þótti frumleg lofgjörð um vímuefnamenningu sjöunda áratugarins.

Á sjötta og sjöunda áratug síðustu aldar sýndu vísindamenn sem stunduðu rannsóknir á manninum, eðli hans og eiginleikum, mikinn áhuga á hugopnunarlyfjum á borð við meskalín, psílócýbín og LSD-25. Lyfin voru meðal annars notuð við rannsóknir í sálarfræði, trúarbrögðum og listum. Við Harvard-háskóla fóru fram rannsóknir á því hvort nota mætti hugopnunarlyf til að framkalla trúarlega reynslu. Fyrir þeim stóðu þeir dr. Walter Pahnke og dr. Timothy Leary. Í tilrauninni fengu tuttugu guðfræðinemar ýmist tuttugu millígrömm af samtengdu psílócýbíni eða sama skammt af nikótínsýru, til viðmiðunar, áður en gengið var til guðsþjónustu á föstudaginn langa. Markmiðið var að kanna hvort neysla psílócýbín í trúarlegu samhengi myndi valda dulrænni eða mystískri reynslu. Í ljós kom að níu þátttakendur tilraunarinnar álitu sig hafa upplifað andlegt vitundarástand sem þeir tengdu við trúarlega upphafningu. Þeir fundu fyrir sameiginleika alls lífs, mikilli lotningu og djúpri gleði og samúð. Átta þeirra reyndust vera úr hópnum sem fékk psílócýbín en aðeins einn úr viðmiðunarhópnum. Sex mánuðum síðar staðfestu allir sem höfðu neytt psílócýbíns að reynslan hefði haft jákvæð áhrif á skynjun þeirra og lífsviðhorf. Tuttugu og fimm árum síðar voru sömu einstaklingar teknir aftur til rannsóknar. Þeir áréttuðu allir sem einn að reynslan sem þeir urðu fyrir eftir inntöku psílócýbíns á sínum tíma hefði haft jákvæð og varanleg áhrif á líf þeirra.⁵

Á sviði andlegrar og listrænnar sköpunar fóru fram rannsóknir við Stanford-háskóla sem dr. Robert Mogar og Willis Harmann stóðu fyrir. Listamenn, verkfræðingar, arkitektar og eðlisfræðingar voru beðnir að hafa með sér við tilraun með LSD-25 ýmis úrlausnarefni sem þeir unnu að en höfðu ekki getað leyst. Í ljós kom að 75% mannanna fundu lausnir á verkefnunum vegna skilningsglampa sem þeir fengu unir áhrifum lyfsins. Þessi dæmi og fleiri sem ekki eru tilnefnd hér vöktu hjá vísindamönnunum hugleiðingar um það hvaða hlutverki hugopnunarlyfin geti gegnt í framþróun mannsins. Ef lyf eins og meskalín, psílócýbín eða LSD-25 víkka út og auka vitundarhæfileika mannsins og framþróun hans, sem verður að mestu leyti með auknum vitundarþroska eins og margir álíta, má þá ekki líta á þessi lyf sem hugsanleg tæki í þágu framþróunarinnar? Bandaríski sálfræðingurinn Ralph Metzner er þeirrar skoðunar. Í grein sem hann skrifaði um þetta efni er fullyrt að þróunarferli mannsins sé langt frá því lokið. Þar segir (í þýðingu Karls Sigurðssonar):

Vísindin hafa áður útvíkkað skynsvið okkar með alls konar hjálpartækjum, eins og smásjánni, stjörnukíkinum o.s.frv. Hér höfum við hins vegar efni, er hafa mikil áhrif, á taugakerfið og vitundarlífið, og þau gera okkur kleift að rannsaka starfsemi þess nánar. Líkt og stjörnukíkirinn og smásjáin gerðu okkur fært að uppgötva og rannsaka umbreytingar efnisins, sem áður voru óþekktar, þannig getur vitundarsjáin eða hugopnunarlyfin öðru nafni gert okkur mögulegt að rannsaka vitundarlífið nánar. Má ekki líta á hugopnunarlyfin sem tæki til að rannsaka vitundarlífið, líkt og smásjáin er notuð til að rannsaka þau svið efnisins, sem maðurinn greinir ekki án hjálpar utan að komandi tækja? Auðvitað geta tæki þessi verið hættuleg, eins og öll önnur tæki, ef þeim er beitt af vankunnáttu. En ef hugopnunarlyfin eru notuð á vísindalegan hátt undir eftirliti færustu vísindamanna, þarf ekkert að óttast.⁶