Vímugjafar og rithöfundar

Vímugjafar og rithöfundar

Geðhrifalyfin áfengi, sígarettur og kaffi eru auðfengin í okkar þjóðfélagi.

Sömu sögu má segja um verkjalyf og róandi lyf en þau fást út á lyfseðla.

Auk löglegra geðhrifalyfja er hérlendis nokkur neysla á kannabisefnum (þ.e. hassi og maríúana) og í minna mæli örvandi lyfjum eins og amfetamíni, e-töflum og kókaíni.

Einnig þekkist neysla á skynörvandi efnum, t.d. LSD og psílósýbínsveppum.

Hin útbreidda notkun þessara lyfja sýnir að þau uppfylla óskir sem fyrirfinnast í samfélaginu.

Í augum mikils fjölda einstaklinga eru þau mikilvæg lausn á vandamálum daglegs lífs.

Áhrif geðhrifalyfja verða mikilvæg því að þau leiða til ánægjukenndar, slökunar og hjálpa mönnum að gleyma erfiði og gráma hversdagslífsins.

Ólík samfélög og ólíkir menningarkimar innan sama samfélags geta hins vegar haft mismunandi skoðun á því hvaða geðbreytilyf séu æskileg og hvernig best sé að ná framangreindum markmiðum.

Jafnframt getur afstaða almennings til ávana- og fíkniefna innan sama samfélags verið breytileg frá einum tíma til annars.

Fólk fylgir yfirleitt ríkjandi viðmiðun samfélagsins, en innan sérhvers samfélags myndast þó frávikshópar sem gerast brotlegir við lög vegna þess að þeir kjósa önnur vímuefni til að uppfylla þarfir sínar en þau sem lögboðin eru.

 

Efnisyfirlit

 

Þrátt fyrir að vímuefnaneysla sé ríkur þáttur í lífi nútímamannsins hvílir bannhelgi eða tabú yfir viðfangsefninu.

Það eru helst ljóðskáld, rithöfundar og tónlistarmenn sem þora að fjalla um vímuefni og vímuefnaneyslu með öðrum og víðsýnni hætti. Fyrir því er löng hefð í listasögunni.

Árið 1822 kom út bókin Játningar enskrar ópíumætu (Confessions of an English Opium Eater) eftir Thomas de Quincey. Hún olli straumhvörfum, enda í fyrsta sinn sem fjallað var ítarlega um hvernig ópíum var notað – ekki til að deyfa sársauka eða framkalla óminni – heldur til að örva sýnir og laða fram yfirskilvitlega reynslu.

Sumir rithöfundar trúðu því að neysla ópíums myndi glæða hjá þeim sköpunargáfuna þar eð það hjálpaði þeim til að kafa niður á dýpri vitundarsvið; uppsprettu innblásturs, ímyndana, drauma og sterkra hugsýna.

Junky - eftir William S. Burroughs

Fíkniefnasalar Íslands hafa löngum verið taldar óværur. Stunga í síðu þjóðarinnar. Fáar stéttir landsins hafa þurft að þola annan eins óhróður og þeir sem af fórnfýsi og þjónustulund selja ólögleg vímuefni. Goðsagan um að þeir standi í ströngu við að selja varning sinn og koma ,,öðrum á bragðið” lifir ennþá góðu lífi á Íslandi. Ekkert er jafn fjarri sanni. Íslenskir vímuefnasalar fá varla svefnfrið fyir ágengni kaupenda. Til þeirra eru gerðar miklar kröfur og virðingavert hversu margir þeirra standa undir þeim. Í stað þess að níða skóinn af þessari stétt væri nær að reisa henni járnstyttu á Klambratúni með áletruninni: ,,Til hamingjusmiðsins! Frá þakklátri þjóð.”

Notkun vímuefna í þágu listarinnar var á vissan hátt dæmigerð fyrir sjónarmið rómantískra skálda á nítjándu öld.

Fræg skáld á borð Johann Wolfgang von Goethe, Byron lávarð, Samuel Taylor Coleridge, William Wordsworth, Percy Bysshe Shelley, John Keats, Charles Nodier og Alexander Púshkín neyttu ópíums að staðaldri og sumir ótæpilega.

De Quincy fór hvorki í launkofa með fíkn sína né dró nokkuð undan í martraðarkenndum lýsingum sínum á skuggahliðum ópíumátsins. Margir höfðu því illar bifur á ávanabindandi áhrifum ópíumefna og leituðu að öðrum vímugjafa sem hefði minni ávanahættu í för með sér.

Þegar fréttir bárust af afurðum kannabisplöntunnar með ferðalöngum frá Norður-Afríku þótti hassið áhugaverður kostur þar sem hér þóttust menn hafa fundið vímuefni sem gæti komið í stað ópíums.

Hassætuklúbburinn í ParísFara efst

Árið 1845 var stofnaður klúbbur í París til að kanna vitundaráhrif kannabis. Félagar í Klúbbi hassætanna komu saman til málsverðar einu sinni í mánuði á Hôtel Pimodan í Latínuhverfinu og neyttu hass með matnum.

Meðlimir hassætuklúbbsins voru helstu rithöfundar, ljóðskáld og listamenn Frakklands á nítjándu öld, menn eins og Alexandre Dumas, Charles Baudelaire, Victor Hugo, Eugène Delacroix, Gérard de Nerval og Honoré de Balzac.

Markmið klúbbsins var að kanna sýkedelíska eða skynörvandi verkun kannabis og reyndu margir félaganna að túlka stórfenglegar draumsýnir hassvímunnar í listsköpun sinni.

Neysla kannabis þekktist víðar meðal skálda og rithöfunda en í Frakklandi. Í Bretlandi var það vinsælt hjá listamönnum sem vildu upplifa heima handan hefðbundinnar skynjunar.

Nóbelskáldið og meskalíniðFara efst

Árið 1890 stofnaði írska ljóðskáldið og nóbelsverðlaunahafinn W.B. Yeats sérstakan bókmenntaklúbb, Rímnaklúbbinn. Þar var leitast við að upphefja óbeislað ímyndunarafl og einstaklingsbundna innlifun með neyslu skynbreytandi efna.

Ljóðskáldin Arthur Symons, Ernest Dowsen og Oscar Wilde eru meðal kunnustu liðsmanna klúbbsins.

Hópurinn kom að jafnaði saman á mánudagskvöldum og fékk sér kaffi, kökur, sígarettur og stundum hass eða meskalín til að komast í maklegt hugarástand.

Þetta voru helstu fulltrúar hnignunarstefnunnar í Bretlandi, uppreisnarmenn í ljóðagerð og listum, sem boðuðu að listin ætti að lúta eigin lögmálum en taka hvorki mið af siðferðilegum né félagslegum kröfum.

,,Ginsberg segir að peyótí, psílósýbín, maríúana, eter og LSD hafi leyst sál sína úr fjötrum. Opnað augu hans fyrir hinu yfirnáttúrlega og guðdómlega í tilverunni.

Þeir voru undir áhrifum frá symbólismanum og neyttu, líkt og forverar þeirra í franska hassætuklúbbnum, hass og ópíums til að brjóta niður mörk skynseminnar og reyna á sjálfum sér „sérhverja tegund ástar, þjáningar og brjálæðis“.

Franska ljóðskáldið Arthur Rimbaud krafðist þess að „hið nýja skáld“ yrði sjáandi eða voyant, lyki upp dyrum skynjunar og upplifði nýjar víddir og dýpri verund með „langvinnum, afdráttarlausum og skipulögðum ruglingi allra skilningarvitanna“.

Skipulögðum í þeirri merkingu að nota ætti allskyns aðferðir og verðug vímuefni til að umbylta vitundinni.

Rimbaud og ástmaður hans, ljóðskáldið Paul Verlaine, grúskuðu í alkemíu, dulspeki og göldrum, átu hass og drukku absint í þeim tilgangi.

Absint er ljósgrænn líkjör lagaður úr malurt, ýsópi, anís og fennikku. Malurt inniheldur meðal annars efnasambandið tújón sem hefur sams konar sameindaruppbyggingu og Delta-9-THC, vímuefni hampjurtarinnar.

Absint var ákaflega vinsælt hjá rithöfundum og málurum. Oscar Wilde, Ernest Hemingway, Vincent Van Gogh, Manet, Degas og Picasso drukku absint reglulega og álitu drykkinn hafa örvandi áhrif á sköpunargáfuna.

Bítskáldin og hugvíkkunarlyfinFara efst

Lífssýn og lífsstíll bítkynslóðar bandarískra rithöfunda um miðja síðustu öld er annað dæmi um hvernig vímuefnanotkun og listsköpun tengist nánum böndum. Helstu og kunnustu málsvarar bítkynslóðarinnar eru rithöfundarnir Allen Ginsberg, Jack Kerouac og William S. Burroughs.

William S. Burroughs

Í bók sinni Nakinn hádegisverður (Naked Lunch, 1959) fjallar William S. Burroughs um skuggahliðar heróínfíknar, kynlífsfíknar og valdafíknar sem lýsir sér í þörf fyrir að drottna yfir öðrum. „Sumir fíkniefnalögreglumenn eru einmitt fíknir í völd,“ sagði Burroughs, „þeir hafa óþverralega þörf fyrir að ráðskast með ósjálfbjarga fólk.“

Vímuefni gegndu mikilvægu hlutverki hjá bítskáldunum sem tæki til að leysa í sundur skilyrta skynjun og skilningsmyndun og upplifa aðrar víddir veruleikans.

Kókaín, amfetamín og metamfetamín var notað til að örva andlega og líkamlega starfsemi. Síðarnefndu lyfin mátti fá með lítilli fyrirhöfn hjá læknum og lyfsölum. Þau voru ekki eftirritunarskyld og talsvert notuð til lækninga, t.d. við geðdeyfð, hugstreitu, framtaksleysi og sem megrunarlyf.

Slævandi efni eins og heróín, morfín og ópíum áttu sér einnig sinn stað í tilveru sumra listamannanna þó neysla á sterkum verkjalyfjum hafi yfirleitt verið með minna móti enda ávanabindandi eiginleikar þeirra öllum kunnir.

Áhugi bítskáldanna á hjálplegum leiðum til að kanna breytileika eigin vitundar var slíkur að þeir lögðu stundum á sig langt ferðalag til að kynna sér hvað aðrar þjóðir hefðu upp á að bjóða í þeim efnum.

Ævaforn töfralyf seiðmanna í Mexíkó og Suður-Ameríku vöktu athygli þeirra. Burroughs fór sem dæmi til Kólumbíu, Ekvador og Perú þar sem hann komst í kynni við skynbreytandi reynslu jagé (einnig nefnt ayahuasca), lyfjadrykks sem indíánaættbálkar Amazon-svæðisins hafa notað öldum saman við ýmsar félagslegar og trúarlegar athafnir.

Bítskáldin fjölluðu opinskátt og jákvætt um neyslu maríúana, mæltu með henni og hófu í sumum tilvikum til skýjanna. Þegar Ginsberg lýsir vímuefnaneyslu sinni segir hann að peyótí, psílósýbín, maríúana, eter og LSD hafi leyst sál sína úr fjötrum og opnað augu hans fyrir hinu yfirnáttúrlega og guðdómlega í tilverunni.

Neysla maríúana var svo almenn í hópnum að hún var sögð vera „límið sem héldi bítkynslóðinni saman“.

,,Vímuefni eru í eðli sínu hvorki góð né slæm heldur ræðst gildi þeirra af því hvernig einstaklingurinn notar þau.”

Orðræða bítskáldanna opnaði fólki nýja sýn á framleiðslu, dreifingu, sölu, eignarhald og neyslu ólöglegra vímuefna. Þessi breytni fullorðinna er að mati bítnikka ekki glæpur, löstur né sjúkdómur.

Öll lyf fela í sér áhættu, sögðu bítskáldin, hvort sem þau eru lögleg eða ólögleg, ávísuð af lækni eða seld í lausasölu. Ekkert lyf er fullkomlega öruggt og öll þeirra er hægt að misnota. Lyf eða vímuefni eru í eðli sínu hvorki góð né slæm heldur ræðst gildi þeirra af því hvernig einstaklingurinn notar þau.

Bítskáldin höfðu litla trú á því að hægt væri að uppræta úr mannlegu samfélagi lyf sem hafa fylgt mannkyni frá örófi alda og ákveðinn hópur manna sækist eftir að neyta. Nær væri að sætta sig við tilvist þeirra og læra að nota lyfin með þeim hætti að þau valdi sem minnstum skaða.

Bannið á maríúana, kókaíni og ópíum hefur ekki lagt neitt af mörkum raunhæfs skilnings á þessum lyfjum en tafið fyrir vísindalegri rannsókn þeirra.

Aðeins skýr og hleypidómalaus skilningur á eiginleikum vímuefna getur stuðlað að skynsamlegri og uppbyggilegri notkun þeirra og eytt misnotkun.

Hamplauf

Prentvæn útgáfa Prentvæn útgáfa Senda með tölvupóst Senda með tölvupóst

The Source (1999) – Heimildarmynd um bítskáldinFara efst

Heimildarmyndin er í 7 þáttum. Hægt er að sjá hina þættina á YouTube.